Alternatieve financieringsvormen in de land- en tuinbouw

Banken voorzichtiger met kredietverstrekking

De land- en tuinbouw maakt van oudsher vooral gebruik van bancair krediet als externe financieringsbron. Op een gemiddeld land- en tuinbouwbedrijf bedroeg per eind 2012 de langlopende schuld ongeveer 765.000 euro, waarvan bijna 700.000 euro geleend van banken en ongeveer 50.000 euro van familieleden (Bedrijveninformatienet). Tien jaar geleden was de bank goed voor gemiddeld 315.000 euro; het bancaire krediet is dus meer dan verdubbeld. Dit is het gevolg van schaalvergroting, waardoor agrarische bedrijven steeds groter en kapitaalsintensiever zijn geworden.

Sinds het uitbreken van de economische crisis in 2008 zijn banken voorzichtiger geworden met het verstrekken van kredieten. De uitbundige groei in kredietverstrekking heeft plaatsgemaakt voor stagnatie. Banken zullen ook in de nabije toekomst minder gul zijn met kredieten, omdat ze zelf sinds de invoering van Basel III aan scherpere kapitaaleisen moeten voldoen. Banken moeten meer eigen vermogen en meer geld in kas hebben. Deze strengere eisen brengen voor banken hogere kosten met zich mee, die ondernemers terugzien in de rente die ze moeten betalen voor leningen.

Bedrijfsvergroting is voor veel bedrijven in de land- en tuinbouw een belangrijke strategie om op lange termijn te kunnen voortbestaan. Het biedt ruimte aan bedrijven om de wijze van productie duurzamer te maken. Dit gaat de komende jaren gepaard met de nodige investeringsbehoefte. Daarom is bij de moeizame kredietverlening door banken de aandacht voor alternatieve financieringsvormen toegenomen. De vraag is welke opties er zijn voor agrarische ondernemers. In hoeverre zijn alternatieve financieringsvormen vooral een aanvulling op bancair krediet? Of kunnen ze het bancaire krediet op termijn vervangen?

Crowdfunding

Bij crowdfunding investeert een (meestal) grote groep individuen (de crowd) relatief kleine bedragen. Het is een verzamelnaam voor financiële bijdragen van klanten en burgers in een product of dienst, vaak aanvullend op eigen vermogen van de ondernemer en vooruitlopend op bancaire financiering. Crowdfunding is geschikt voor bedragen tot 500.000 euro (Braaksma en Smit, 2013). In 2013 is in Nederland voor een kleine 30 miljoen euro aan ondernemingsfinanciering opgehaald via crowdfunding (Douw & Koren, 2013). Dat is fors meer dan in 2011 en 2012, toen respectievelijk 0,7 en 4,1 miljoen euro werd opgehaald. De verwachting is dat - gemiddeld - het budget per project zal stijgen tot 80.000 euro en de totale omvang van crowdfunding jaarlijks zal verdrievoudigen, tot 85 mln. euro in 2014 en 255 mln. euro in 2015 (Treur, 2014). In vergelijking met bancaire financiering is participatie in crowdfunding relatief risicovol. Het risico ligt bij de investeerder. Ook is sprake van een gebrek aan toezicht, wat dergelijke initiatieven fraudegevoeliger maakt.

Ook binnen de agrarische sector biedt crowdfunding kansen voor ondernemers om in hun bedrijfsfinanciering te voorzien. Steeds meer local-food- initiatieven maken gebruik van crowdfunding (Vijn, 2013). Een bijkomend aspect is dat onder andere wegens recente voedselschandalen, consumenten steeds vaker besluiten om direct te investeren in initiatieven van lokale boeren. Vaak zijn er klanten en burgers die de toekomstige exploitatie voorfinancieren. Denk hierbij aan een vleespakket, groentepakket of een doos wijn (zie bijvoorbeeld www.buitengewonevarkens.nl, www.koopeenkoe.nl, www.adopteereenkip.nl of www.wijngaardwageningseberg.nl).

Het principe werkt als volgt: ‘Vraag 100 euro per persoon vooruit en lever ter waarde van 120 euro in de vorm van producten en activiteiten’. Daarnaast zijn er crowdfunders die helpen financieren in het benodigde vermogen, zoals een lening voor gebouwen of grond. Dit kan een ondernemer zelf regelen, maar ook overlaten aan een crowdfundingsplatform. Zo’n platform is op de hoogte van wettelijke eisen en kan werk uit handen nemen. Hiermee kunnen ook onbekende investeerders worden aangetrokken. Voorbeelden zijn o.a. www.idealenkompas.nl, www.symbid.nl, www.seeds.nl en www.geldvoorelkaar.nl. Het crowdfundingsplatform Geldvoorelkaar.nl heeft sinds kort een samenwerkingsverband met Alfa Subsidieadviseurs. Initiatieven waarin met een crowdfundingsplatform is gewerkt zijn bijvoorbeeld in Rotterdam ‘Uit je eigen Stad’ (www.uitjeeigenstad.nl) en ‘Burgers voor Bijen’ (www.BurgersvoorBijen.nl), door Syngenta opgestart en gesteund door het NAJK. Via dit laatste initiatief kunnen burgers met 1 euro per m2 meebetalen aan bloeiende akkerranden.

Crowdfunding kan dus vooral als aanvullende financiering binnen de land- en tuinbouw een interessant financieringsmodel zijn, indien een project potentiele participanten aanspreekt en binding creëert. Hierbij vormt de immateriële beloning een belangrijke prikkel om geld te storten. Met financiering via crowdfunding hoeft minder geld geleend te worden van de bank en zal de bank zelf ook eerder meedoen. De bank ziet het als een teken van vertrouwen als mensen ergens in willen investeren. De perspectieven van crowdfunding zijn binnen de agrarische sector het grootst bij afzet op nichemarkten. Denk hierbij aan multifunctionele landbouw, biologische landbouw of deelsegmenten gericht op duurzaamheid en dierenwelzijn. De bedragen die met crowdfunding worden opgehaald, kunnen substantieel bijdragen aan de bedrijfsfinanciering. Voor grotere, meer ‘anonieme’ investeringen in bedrijfsonderdelen - veelal gericht op schaalvergroting - die onderdeel uitmaken van de exploitatie van een regulier land- en tuinbouwbedrijf, zullen de mogelijkheden van aanvullend krediet via crowdfunding beperkt zijn.

Kredietunies

Kredietunies zijn coöperaties van ondernemers binnen een branche of regio. Ervaren kapitaalkrachtige ondernemers stellen kennis en geld ter beschikking om goede ondernemers met onderbouwde plannen van krediet te voorzien en inhoudelijk te ondersteunen. Kortom, financiering van ondernemers door ondernemers. Ondernemingen die een investering willen doen - tot 250.000 euro - kunnen voor kleine kredieten terecht bij kredietunies (Braaksma en Smit, 2013). Iedere ondernemer die een krediet toegewezen krijgt, krijgt een coach, bij voorkeur uit de branche van de kredietvrager. Kredietunies bestaan in het buitenland al langer, zoals in de Verenigde Staten, het Verenigd Koninkrijk en Polen. In Nederland is het een vrij nieuw concept, maar momenteel zijn tientallen kredietunies in oprichting. De Kredietunie Midden-Nederland is onlangs opgezet door de middenstand in Amersfoort en omgeving. Ook bakkers hebben een kredietunie opgericht. Naar schatting kan op korte termijn het bedrag aan door kredietunies verstrekte kredieten oplopen van enkele tot tientallen miljoenen euro’s (Braaksma en Smit, 2013). In de komende maanden moet nog wel worden uitgewerkt aan welke bancaire toezichtseisen een kredietunie moet voldoen (Treur, 2014).

Kredietunies kunnen een optie zijn voor de agrarische sector. Hierbij valt enerzijds te denken aan kredietunies die zich richten op een branche. In dat geval zouden de verschillende bedrijfstypen binnen de land- en tuinbouw, zoals bijvoorbeeld akkerbouw, melkvee, varkens en glastuinbouw, ieder een eigen kredietunie moeten vormen. Anderzijds kunnen binnen een regio (bijv. de Achterhoek) ondernemers over de verschillende agrarische sectoren heen samenwerken. Dit sluit aan bij een groeiende belangstelling voor local-food-initiatieven. Het voordeel is de grote betrokkenheid, ondernemers kennen elkaar en kunnen elkaar op die manier beter helpen. Door het aanwezige kennisniveau binnen een branche kunnen de risico’s van een investering goed worden ingeschat en kan worden gefinancierd tegen een lager percentage dan bij een bank (Bram Schilleman 20-12-2013 www.boerenbusiness.nl). Daarnaast is het een voordeel dat de betrokken mensen elkaar kennen en elkaar ook in de vorm van coaching, een wezenlijk onderdeel van een kredietunie, kunnen helpen. Wanneer een agrariër niet open staat voor advies en coaching van een collega heeft het geen zin om lid te worden.

Een nadeel van kredietunies is dat ze gevoeliger zijn voor risico’s. Zeker in de opstartfase wanneer je begint met een kleine groep ondernemers uit een specifieke branche en een klein vermogen, waardoor er sprake is van minder risicospreiding. Volgens Bram Schilleman, partner bij Bakkenist, “moet een kredietunie groeien tot minimaal vijftig ondernemers. Er is een groep agrarische ondernemers nodig die in het concept geloven, initiatief durven nemen en zowel mensen weten te interesseren die krediet willen uitlenen en krediet willen afnemen” (www.boerenbusiness.nl).

Wanneer binnen dit concept ook gebruik gemaakt kan worden van stoppende agrariërs die bereid zijn hun vermogen te investeren in blijvers (peer to peer investeerders), dan wint dit concept aan aantrekkelijkheid.

Familielening

Familieleningen vormen in de land- en tuinbouw van oudsher een rol naast bancair krediet en eigen vermogen. Deze financieringsvorm speelt een belangrijke rol bij het mogelijk maken van de bedrijfsovername. In 2012 was ongeveer 50.000 euro - wat overeen komt met gemiddeld 7% van het langlopende vermogen - gefinancierd met familieleningen. Het absolute bedrag stijgt jaarlijks licht, maar het percentage staat onder druk als gevolg van de groei van de bancaire leningen. Met name in de grondgebonden sectoren akkerbouw en melkveehouderij is de familielening populair op overgenomen bedrijven (Berkhout et al., 2013).

Participaties

Bij deze financieringsvorm worden investeerders mede-eigenaar. Het betreft daarom eigen vermogen. Wanneer wordt geïnvesteerd tijdens de startfase van een onderneming spreken we over durfkapitaal, ook wel venture capital of seed capital genoemd. In de volwassenfase spreken we over private equity, bijvoorbeeld ter financiering van expansie of een overname. Doordat het eigen vermogen van de onderneming door de inbreng van de investeerder groter wordt, is het ook gemakkelijker om krediet bij een bank te verkrijgen. Dit soort incidentele financieringen hebben een hoger risicoprofiel dan de bancaire kredietverlening. Het verliesrisico ligt geheel bij de investeerder. Wel kunnen dergelijke investeringen, wanneer de onderneming succesvol is, een hoog rendement opleveren. De investeringshorizon is met 3-5 jaar korter dan die van reguliere bancaire kredietverlening (Treur, 2014).

Participatiefondsen zijn op zoek naar bedrijven die jaarlijks een behoorlijk, circa tien procent, rendement op vermogen halen. Deze fondsen moeten in opdracht van hun eigen financiers hoge rendementen halen. Voor de land- en tuinbouw kan het rendement op eigen vermogen worden berekend door bij het inkomen uit bedrijf de herwaardering van de grond op te tellen en de berekende kosten van eigen arbeid gewaardeerd tegen CAO-loon af te trekken, om vervolgens dit bedrag te delen door het eigen vermogen (zie ook Van der Meulen, 2009). Het gemiddelde rendement op eigen vermogen in de periode 2008-2012 was voor de totale land- en tuinbouw bijna 1% (zie figuur 1). Dit is laag in vergelijking met andere onderdelen van het landbouwcomplex (zie Backus et al., 2011) of andere bedrijfstakken (zie Braaksma et al., 2012). Ook blijft dit gemiddelde rendement achter bij de rente op spaarrekeningen of de inflatie.

Uit figuur 1 blijkt dat de spreiding in rendement binnen de land- en tuinbouw groot is. De akkerbouwbedrijven scoren met gemiddeld 4,3% het hoogst. Dit bovengemiddelde rendement wordt gerealiseerd door goede bedrijfsresultaten en positieve waardeontwikkeling van grond (zie ook figuur 6.7, hoofdstuk 6, ontwikkeling verloop eigen vermogen). De varkenshouderij behaalde een negatief rendement van gemiddeld bijna 2%. Dit komt door de lage inkomens in de periode 2008-2011.

Niet alleen tussen sectoren, maar ook binnen sectoren is de spreiding groot, weergegeven door de balken in figuur 1. Hoe groter de balk, hoe groter de spreiding. De bovenkant van de balk geeft het rendement aan waar 80% van de bedrijven onder zit. Voor de totale landbouw is dit 3,1%; anders gezegd 20% van de bedrijven behaalde meer dan 3,1% rendement op het eigen vermogen. Aan de onderkant is er een groep van 20% van de bedrijven die meer dan 7,2% negatief rendement haalden.

De spreiding in het rendement van de glastuinbouwbedrijven is het grootst (figuur 1), 20% van de bedrijven realiseert een gemiddeld rendement van boven de 6,4% terwijl een even grote groep bedrijven een negatief rendement halen van -17,6%. Binnen deze sector wordt het resultaat bepaald door de opbrengsten van groente, bloemen en planten die sterk aan marktwerking onderhevig zijn; dit leidt tot meer spreiding in rendement per subtype dan in de grondgebonden sectoren (akkerbouw en melkvee). Uit cijfers van het Bedrijveninformatienet blijkt dat binnen de groep glastuinbouwbedrijven met de 20% hoogste rendementen, ook bedrijven zitten met een gemiddeld rendement op eigen vermogen van meer dan 10%; zij zijn dus mogelijk interessant voor financiering door participatiefondsen. Deze groep glastuinbouwbedrijven is groter in bedrijfsomvang, realiseert hogere inkomens uit bedrijf bij een iets kleinere omvang van het eigen vermogen en heeft een lagere solvabiliteit dan gemiddeld.

Uit de gerealiseerde rendementen op eigen vermogen in de land- en tuinbouw blijkt dat private equity of venture capital nauwelijks een optie is. Het lage rendement houdt participatiefondsen buiten de deur. Hooguit enkele glastuinbouwbedrijven kunnen aan de eisen voldoen. Maar ook dan blijven de mogelijkheden beperkt aangezien de investeringscyclus van 10-15 jaar in de glastuinbouw niet aansluit bij de strategie van participatiefondsen, die de belangen in een bedrijf na gemiddeld vijf jaar weer met winst willen doorverkopen.

Op weg naar een mix van financieringsproducten

Voor de financiering van de bedrijfsactiviteiten zal het agrarische bedrijf ook in de nabije toekomst in belangrijke mate zijn aangewezen op eigen middelen en krediet van banken. Het mogelijk volatieler worden van prijzen in de komende jaren, met name in de melkveehouderij door het verdwijnen van het melkquotum, moet volgens de theorie leiden tot een andere verhouding van beide financieringsinstrumenten. Namelijk een grotere buffer aan eigen vermogen op het bedrijf en een lager aandeel van vastrentende bancaire leningen. Recente ontwikkelingen en voorbeelden met betrekking tot alternatieve financieringsvormen laten zien dat we in de toekomst toegaan naar een grotere diversiteit aan financieringsproducten, waarin verschillende financieringsvormen met elkaar worden gecombineerd.

Er is bij kleinere kredieten (bedragen tot 250.000 euro) plaats voor alternatieven, aanvullend op de bancaire lening, die voor sommige ondernemers interessant kunnen zijn. Banken kunnen immers minder zelf financieren, omdat ze meer vermogen aan moeten houden. Dit geeft ruimte voor goede, onderbouwde initiatieven buiten de bank om. Kleine leningen zijn voor de bank minder interessant gezien de relatief hoge kosten die met een beperkt leenbedrag gepaard gaan. De initiatieven zijn echter niet toereikend om eigenhandig de grote investeringen waar boeren en tuinders voor staan te financieren. De perspectieven van crowdfunding zijn binnen de agrarische sector het grootst voor afzet op nichemarkten. De klant als investeerder wil initiatieven steunen die hij belangrijk vindt en waar hij zich persoonlijk aan verbindt. Die combinatie is heel geschikt voor crowdfunding.