Structuur land- en tuinbouw

6.1 Bedrijfsstructuur

6.1.1 Aantal bedrijven

Het aantal land- en tuinbouwbedrijven is tussen 2011 en 2012 met bijna 1.600 afgenomen tot iets minder dan 69.000 (tabel 6.1). Dat komt neer op een daling van 2,2%, wat lager is dan de gemiddelde jaarlijkse afname vanaf de eeuwwisseling (2,9%).

Tussen de sectoren bestaan aanzienlijke verschillen. De daling van het aantal bedrijven in de graasdierhouderij (inclusief melkveehouderij) is beperkt, in de overige sectoren is sprake van een forse vermindering. Hoe intensiever en minder grondgebonden de sector is, des te sterker is de daling. De afname in de meest grondgebonden sectoren (akkerbouw en graasdierhouderij) bedroeg tussen 2000 en 2012 bijna een vijfde, tegen een daling van ruim twee vijfde in de tuinbouw en intensieve veehouderij. De sterkste krimp vond overigens plaats bij de gecombineerde bedrijven (bijna 60%), een bevestiging van de specialisatie die samen met de schaalvergroting kenmerkend zijn voor de structurele ontwikkelingen in de land- en tuinbouw vanaf de jaren vijftig.

Tabel6.1.png

Over een wat langere periode bezien, verschilt het tempo van afname van het aantal bedrijven in de meer en minder grondgebonden sectoren niet zo veel. Zo is tussen 1980 en 2010 het aantal bedrijven in de meer grondgebonden sectoren met 48% afgenomen, en in de minder grondgebonden sectoren met 55%. De belangrijkste krachten achter de continue daling van het aantal bedrijven zijn de leeftijdsopbouw van de bedrijfshoofden, de opvolgingssituatie en (arbeidsbesparende) technische ontwikkelingen. De vrij sterke vermindering van het aantal niet-grondgebonden bedrijven vanaf de eeuwwisseling heeft onder meer te maken met beleid op het gebied van milieu en dierenwelzijn (opkoopregelingen, dierrechten, vereiste investeringen) en de marktontwikkelingen (afzetmogelijkheden en prijzen).

De daling van het aantal bedrijven is in hoofdzaak het gevolg van de min of meer vrijwillige bedrijfsbeëindiging bij generatiewisseling door de matige inkomensperspectieven. Gedwongen beëindiging in de vorm van een faillissement komt nog steeds weinig voor. Vanaf 2000 zijn ruim 800 faillissementen in de land- en tuinbouw uitgesproken, bijna 3% van de totale daling van het aantal bedrijven. De sterke toename van het aantal faillissementen in de gehele Nederlandse economie na het uitbreken van de economische crisis in 200,8 is ook terug te zien in de land- en tuinbouw (figuur 6.1). Veruit de meeste faillissementen worden uitgesproken in de plantaardige sectoren (over de laatste vier jaar circa 90%). Waarschijnlijk zullen dat met name glastuinbouwbedrijven zijn.

7479.png

6.1.2 Aantal dieren

De rundveestapel is in de periode 2000-2012 met 5% afgenomen (tabel 6.2). Tot 2007 bedroeg de daling circa 8%, vooral als gevolg van een vast landelijk melkquotum en een

Tabel6.2.png

stijgende melkproductie per koe. Vanaf 2007 is vooruitlopend op de afschaffing van de quotering in 2015 het melkquotum jaarlijks verruimd met in totaal zo’n 8 à 9%. De gemiddelde melkproductie per koe is in die periode minder snel gestegen, waardoor het aantal melkkoeien vanaf 2007 is toegenomen. Het totaal aantal overige graasdieren is tussen 2000 en 2012 met bijna 2% afgenomen. Tegenover de forse vermindering van het aantal schapen (met een vijfde), stond een ruime verdubbeling van het aantal geiten. De groei werd tussen 2009 en 2010 onderbroken door de uitbraak van Q-koorts en de daarop volgende ruimingen van geiten. Tussen mei 2009 en mei 2010 nam hierdoor het aantal geiten met circa 6% af.

De totale varkensstapel is vanaf de eeuwwisseling met 7% gedaald tot ruim 12 mln. stuks in 2012. De twee opkoopregelingen ter vermindering van het mestoverschot (Regeling beëindiging veehouderijtakken) leidden in de periode 2001-2004 tot een inkrimping van 15%. Daarna trad een gedeeltelijk herstel op met in de laatste jaren een vrij stabiel aantal dieren, mede dankzij de begrenzing in de vorm van varkensrechten. Het totaal aantal kippen is tussen 2000 en 2012 met 8% afgenomen. De opkoopregelingen maar vooral de vogelpest in 2003 zorgden voor een forse vermindering van het aantal kippen, van ruim 100 mln. tot circa 80 mln. in 2003. Ook in deze sector wordt de omvang van het aantal dieren begrensd door dierrechten (pluimveerechten).

6.1.3 Ruimtelijke inpassing grootschalige veehouderij

Nu de reconstructie van de zandgebieden definitief van de baan is - de Reconstructiewet zandgebieden wordt medio 2013 ingetrokken - is het de vraag hoe het verder moet met de inpassing van de (grootschalige) ontwikkeling van de intensieve veehouderij. De Reconstructiewet zandgebieden uit 2002 had immers onder meer als doel de groei van intensieve veehouderijbedrijven mogelijk te maken door het aanwijzen van landbouwontwikkelingsgebieden (LOG’s). Mede door de grote maatschappelijke weerstand tegen grote en intensieve veehouderijbedrijven, is de reconstructie van de zandgebieden veel minder van de grond gekomen dan beoogd.

Noord-Brabant streeft nu naar de ‘ontwikkeling van een moderne, zorgvuldige veehouderij’, een aanpak die navolging krijgt in Overijssel en Gelderland.

Ontwikkelruimte voor duurzame groei intensieve veehouderij in Noord-Brabant ...

Nadat in het decentralisatieakkoord uit september 2011 Rijk en provincies overeengekomen waren dat de reconstructie van de zandgebieden geen taak meer is van de Rijksoverheid, besloot Noord-Brabant in maart 2012 om op termijn de reconstructieplannen in te trekken (ELI, 2012). Het reconstructiebeleid van de provincie is ondergebracht in onder meer de Verordening Ruimte (ibidem).

De discussie over de inpassing van de veehouderij leidde tot het Verbond van Den Bosch, een alliantie waarin partijen betrokken bij de vleesproductieketen samen werken aan verduurzaming. De basis voor deze alliantie is gelegd met het advies van de Commissie-Van Doorn, die in september 2011 een stappenplan presenteerde voor de verduurzaming van de gangbare veehouderij in Brabant op basis van een integrale, ketenbrede aanpak (Commissie-Van Doorn, 2011). Een van de pijlers daarvoor is, naast een gecoördineerde ketenaanpak en het sluiten van belangrijke grondstofkringlopen, de lokale inpasbaarheid.

In aanvulling op de acties die voortvloeien uit het advies van de Commissie-Van Doorn, heeft de provincie de denklijn ‘Ontwikkelruimte moet je verdienen en is niet onbegrensd’ opgesteld (Provincie Noord-Brabant, 2013). Deze denklijn is in maart 2013 door Provinciale Staten aangenomen. Vanuit de gedachte dat het strikt toepassen van bouwblokgroottes de duurzame ontwikkeling van de veehouderij in de weg kan staan, is het idee ontstaan van ‘ontwikkelruimte’. Veehouders die willen uitbreiden, kunnen dat alleen als ze extra maatregelen nemen op het gebied van volksgezondheid, dierenwelzijn, diergezondheid, natuur en milieu. De - te ontwikkelen - Brabantse Zorgvuldigheidsscore Veehouderij (BZV) moet gaan fungeren als objectieve maatlat voor het meten van deze verduurzaming. Op termijn maakt de BZV de huidige zonering uit de Reconstructiewet overbodig (Provincie Noord-Brabant, 2013). De huidige bouwblokgroottes voor de intensieve veehouderij blijven wel gehandhaafd, uitbreiding boven deze bouwblokgroottes ‘is alleen mogelijk in bijzondere situaties in het spoor van de BZV’ (Provincie Noord-Brabant, 2013:14). Voor de melkveehouderij wordt een maximum bouwblok opgenomen in de Verordening Ruimte van 1,5 ha, voerplaten niet meegerekend.

... en andere reconstructieprovincies

Een vergelijkbaar proces voltrekt zich in Gelderland en Overijssel. Anticiperend op het wegvallen van de Reconstructiewet, wil Gelderland elementen uit de reconstructiezonering opnemen in de nieuwe omgevingsvisie en -verordening. De Gelderse visie is dat ‘extra ontwikkelingsruimte wordt geboden aan die bedrijven die extra verduurzamingsmaatregelen treffen’ (Provincie Gelderland, 2012:9). Bedrijven die kunnen aantonen dat hun uitbreiding ruimtelijk aanvaardbaar is, bijdraagt aan de verbetering van het dierenwelzijn, aan de vermindering van de milieubelasting en aan verbetering van de volksgezondheid, kunnen in aanmerking komen voor een groter bouwblok dan de 1 hectare die nu is toegestaan in verwevingsgebieden en de 1,5 hectare in LOG’s. Hoe dit getoetst gaat worden, moet nog nader worden ingevuld. Nieuwvestiging buiten LOG’s blijft verboden.

Voor melkveebedrijven die doorgroeien naar een omvang van meer dan twee arbeidskrachten, wil de provincie Gelderland de eis van grondgebondenheid opleggen. ‘Het ontstaan van zeer grote melkveehouderijbedrijven die hun ruwvoer over grote afstanden moeten aanvoeren en de mest weer moeten afvoeren achten wij echter niet duurzaam (Provincie Gelderland, 2012: 6)’. Het bedrijf moet binnen een beperkte afstand beschikken over voldoende cultuurgrond om in de ruwvoerbehoefte van de veestapel te kunnen voorzien. Hoe dit begrip juridisch vormgegeven zal worden is nog niet duidelijk. Medio mei wordt besloten over de Omgevingsvisie 2013.

In Overijssel wil de provincie eveneens inzetten op het bieden van ontwikkelingsruimte aan veehouderijbedrijven, niet alleen in LOG’s maar ook daarbuiten. In deze ‘Sturen op kwaliteit’-aanpak, is er niet op voorhand een maximale omvang van de veehouderijbedrijven. Op zogenaamde duurzame locaties dient de ontwikkeling van de intensieve veehouderij - in lijn met de Omgevingsvisie - gepaard te gaan met het behoud en de versterking van de ruimtelijke kwaliteit (Provincie Overijssel, 2012a). De zonering uit de reconstructie kan daarbij komen te vervallen. Het debat over deze visie vindt in de zomer van 2013 plaats (Provincie Overijssel, 2012b).

In de provincies Utrecht en Limburg wordt vooralsnog vastgehouden aan de bestaande reconstructieplannen. Wel is in Limburg onderzocht welke alternatieven er zijn voor zonering van de intensieve veehouderij (Runia en Maronier, 2013). Of dit zal leiden tot aanpassingen in de ruimtelijke plannen voor Limburg moet worden afgewacht.

6.1.4 Biologische landbouw

Aan de groei van het aantal gecertificeerde biologische landbouwbedrijven - met 2,7% per jaar tussen 2008 en 2011 - kwam in 2012 een einde (tabel 6.3). Per saldo bleef het aantal

Tabel6.3.png

bedrijven in dat jaar vrijwel gelijk: 49 bedrijven traden toe tot de biologische sector en 51 biologische bedrijven zijn beëindigd. Van het totaal aantal landbouwbedrijven in Nederland produceert 2,2% op biologische wijze.

Het biologisch areaal is in 2012 met 2.900 ha gegroeid (5,3%) tot ruim 58.000 ha, ruim 3% van het totale areaal cultuurgrond (tabel 6.3). De toename van het areaal vond plaats in de provincies Drenthe, Flevoland, Utrecht en Zeeland. In Groningen, Noord-Holland, Noord-Brabant en Limburg nam het areaal af. Drenthe is nu de provincie met de grootste oppervlakte biologische landbouw, gevolgd door Flevoland.

Zo’n drie kwart van het biologische areaal bestaat uit grasland en groenvoeder-gewassen. Op de bedrijven worden 51 duizend runderen, 60 duizend varkens, 20 duizend schapen, 26 duizend geiten en 2,2 miljoen kippen biologisch gehouden. In de veestapels variëren de aandelen van 0,5% voor varkens tot ruim 7% bij melkgeiten. Ten opzichte van 2011 is de biologische veehouderij over de gehele linie gegroeid. Vooral het aantal biologisch gehouden kippen is met 20% toegenomen. Bij de geiten (vooral melkgeiten), runderen (vooral melkvee) en de varkens bedroeg de toename tussen 1 april 2011 en 1 april 2012 per diersoort 4 tot 5%. Bij de teelt van gewassen daalde het biologisch areaal voor de akkerbouw met ruim 1%. Het biologisch areaal tuinbouw open grond en tuinbouw onder glas steeg echter met respectievelijk 3% en 8% (CBS, 2013).

6.2 Arbeid

6.2.1 Werkgelegenheid

De werkgelegenheid in de primaire land- en tuinbouw - uitgedrukt in het aantal regelmatig werkzame arbeidskrachten - is vanaf de eeuwwisseling met 30% gedaald, van 281.000 in het jaar 2000 tot 198.000 in 2012. In deze periode is het aantal gezinsarbeidskrachten per saldo vrijwel evenveel afgenomen als het aantal vaste medewerkers, waardoor het aandeel van deze laatste groep op het totaal aantal regelmatig werkzame arbeidskrachten constant is gebleven op 30%. De inkrimping van het vaste personeel is voor een deel gecompenseerd door een toename van de flexibele arbeid. Vooral in de tuinbouw wordt naast gezinsleden en vaste medewerkers een beroep gedaan op tijdelijke krachten, zoals scholieren, huisvrouwen en werknemers uit Midden- en Oost-Europa. Deze kunnen in dienst zijn van de agrarische bedrijven zelf, of worden ingehuurd via derden, meestal uitzendbureaus.

Het arbeidsvolume in de primaire land- en tuinbouw - de werkgelegenheid uitgedrukt in voltijdbanen - is afgenomen van 212.000 arbeidsjaren (aje) in 2000 tot 161.000 in 2012 (figuur 6.2), een afname van een kwart. Van deze aje werd 56% geleverd door de bedrijfshoofden en meewerkende gezinsleden, 27% door vaste medewerkers en 17% door personeel met een tijdelijk dienstverband. Zoals hiervoor is aangegeven, neemt het aandeel van het gezin af en stijgt het aandeel van het personeel met een tijdelijk dienstverband. Het aantal arbeidsjaren (aje) van de laatste groep steeg van 15.000 in 2000 (7% van het totaal aantal aje) tot 27.000 in 2012 (17% van het totaal). Het arbeidsvolume van tijdelijk personeel is overigens een raming, gebaseerd op de opgave in de landbouwtelling van het totale aantal werkdagen.

De benodigde arbeid per bedrijf neemt enerzijds toe door de groei van de bedrijfsomvang en daalt anderzijds door toename van de arbeidsproductiviteit. Het eerste effect is wat groter, waardoor over een langere periode bezien de gemiddelde arbeidsbezetting (aje) per bedrijf geleidelijk is gestegen, van 1,9 begin jaren negentig tot 2,3 aje per bedrijf de laatste jaren (figuur 6.2).

7695.png

Groei werkgelegenheid tuinbouw

De totale werkgelegenheid in de tuinbouwketen - bedrijven in de primaire sector, groot- en detailhandel en de groenvoorzieners (hoveniers) - in aantallen personen inclusief uitzendkrachten, groeide in 2011 met 1,5% tot bijna 400.000 mensen (De Wit et al., 2012a). De werkgelegenheid in de primaire sector (opengrondsteelten en glastuinbouw) is in 2011 met 3% gestegen tot 188.000 mensen. Vanaf de eeuwwisseling is de werkgelegenheid in de primaire sector met een vijfde toegenomen, een groei die geheel voor rekening komt van de open teelten. Inmiddels is deze sector de glastuinbouw gepasseerd als grootste werkgever. In 2011 waren bijna 100.000 personen werkzaam in de open teelten, tegen 90.000 in de glastuinbouw.

7714.png

Sinds 2000 is het aantal flexibele arbeidskrachten (uitzendkrachten en tijdelijke contracten) in de primaire sector meer dan verdubbeld, waardoor het aandeel van deze arbeidskrachten is gestegen van 37% tot 66%. Het aantal werkzame personen met een vast dienstverband daalde in dezelfde periode met 35% (figuur 6.3). Hierbij moet worden opgemerkt dat de vaste arbeidskrachten veelal volledige, jaarrond banen hebben, terwijl de inzet van flexibele arbeidskrachten met name in opengrondsectoren beperkt is tot de piekperiode.

6.2.2 Arbeidsomstandigheden

Ziekteverzuim loopt op

Het ziekteverzuim in de agrarische- en groensector is tussen 2008 en 2012 gestegen van 3,3% tot 3,8% (tabel 6.4) volgens gegevens van Stigas, een adviesorganisatie voor

Tabel6.4.png

werkgevers en werknemers in de agrarische en groene sectoren over gezond en veilig werken (De Rooij en De Graaff, 2012). Voor een vergelijking met andere sectoren zijn in tabel 6.4 ook de CBS-cijfers over het ziekteverzuim in de landbouw, bosbouw en visserij en in alle sectoren van de Nederlandse economie opgenomen. Het ziekteverzuim in de agrarische sector is weliswaar in de afgelopen jaren licht gestegen, maar het ligt nog altijd ruim onder het Nederlands gemiddelde. De agrarische sector behoort dan ook tot de sectoren met het laagste ziekteverzuim. De Stigas- en CBS-cijfers voor de land- en tuinbouw komen niet overeen omdat ze betrekking hebben op verschillende populaties.

Binnen de land- en tuinbouw ligt het ziekteverzuim het hoogst op de glastuinbouw- en paddenstoelbedrijven (4 à 5%) en het laagst op de fruitteeltbedrijven (1,5%). De stijging van het ziekteverzuim in bepaalde sectoren hangt samen met de groei van de bedrijfsomvang (meer vreemd personeel). Hoe groter het bedrijf, hoe hoger het verzuim, zo is het landelijke beeld.

Ook de leeftijd van de werknemers speelt een rol in het ziekteverzuim. Volgens Stigas nam de ziekteduur tussen 2010 en 2011 in bijna alle leeftijdscategorieën toe, maar hoe ouder hoe groter de toename. Oudere werknemers hebben in 2011 meer problemen gehad om weer te beginnen met werken. Dit komt mogelijk niet alleen door de leeftijd, maar ook door het feit dat de eigen werkgever minder mogelijkheden heeft om aangepast werk aan te bieden aan deze werknemers. Bovendien is het vinden van werk bij een andere werkgever moeilijker geworden (De Rooij en De Graaff, 2012). Volgens Stigas verdient deze constatering aandacht, gelet op de vergrijzing.

Toenemende vergrijzing

De vergrijzing in de agrarische sector, die sterker is dan in andere sectoren, is duidelijk te zien wanneer de generatie-index van de land- en bosbouw en visserij naast andere sectoren wordt gezet (figuur 6.4). Deze index geeft de verhouding van het aantal 50- tot 60-jarigen in de werkzame beroepsbevolking ten opzichte van het aantal 30- tot 40-jarigen in de werkzame beroepsbevolking. Bij een index van 1 zijn beide groepen in evenwicht. Wanneer de verhouding groter is dan 1, dan zijn de 50- tot 60-jarigen in de meerderheid. De score van de agrarische sector is sterk opgelopen in de periode

2005-2010 en sinds 2010 heeft deze sector de hoogste score. Desondanks heeft 8513.png dearbeidscampagne It’s Alive, die voorheen gefinancierd werd door het Productschap Tuinbouw, geen private doorstart gekregen in 2013 (Vakblad voor de Bloemisterij, 2013).

Huisvesting arbeidsmigranten

De land- en tuinbouw kan niet zonder buitenlandse tijdelijke krachten. De Tijdelijke Tweede Kamercommissie ‘Lessen uit recente arbeidsmigratie’ heeft in 2011 onderzoek gedaan naar deze groep. Een van de belangrijkste conclusies was dat de huisvestingssituatie van deze groep tijdelijke werknemers verbeterd dient te worden. Met de ondertekening begin 2012 van de ‘Nationale verklaring tijdelijke huisvesting EU-arbeidsmigranten’ is hiermee een begin gemaakt. Er zijn echter door de aangewezen 9 regio’s tot op heden (begin 2012) te weinig concrete afspraken gemaakt om tot meer en betere huisvesting voor arbeidsmigranten te komen (WR, 2013). Uiterlijk in juni 2013 wil de minister van Wonen en Rijksdienst dat er concrete afspraken zijn gemaakt over: het bepalen van de regionale opgave (toename aantal bedden/vervangende huisvestiging), zorgen voor een evenwichtige verdeling van de huisvestingsopgave, bindende afspraken over wie doet wat tussen gemeenten, werkgevers en huisvesters en als laatste, het tempo waarmee de veranderingen worden gerealiseerd. Hoewel in de diverse regio’s wel meer wordt samengewerkt, is het de vraag of een en ander gehaald gaat worden. Dit zijn veelal taaie dossiers waarbij veel partijen betrokken zijn. De economische situatie maakt partijen ook onzeker over de investeringen op dit gebied.

6.3 Grond

6.3.1 Areaal

Het totaal agrarisch areaal cultuurgrond in gebruik bij de geregistreerde land- en tuinbouwbedrijven is in het afgelopen jaar met bijna 17.000 ha (-0,9%) gedaald tot 1,84 mln. ha (tabel 6.5). Dat ging in hoofdzaak ten koste van het areaal akkerbouw. Ook het areaal tuinbouw (open grond en onder glas) kromp, terwijl het areaal grasland en voedergewassen ongewijzigd is gebleven. De grootste verandering in het grondgebruik vanaf de eeuwwisseling is de afname van het areaal bouwland met 114.000 ha tot 521.000 ha in 2012, een daling van 18%. Met uitzondering van de groenten is het areaal van de belangrijkste gewasgroepen in de akkerbouw afgenomen. Hiermee kwam een eind aan de toename van het areaal akkerbouwgewassen. Tussen 1980 en 2000 groeide het areaal akkerbouw met circa 70.000 ha, mede als gevolg van de ruimte die ontstond voor de teelt van marktbare gewassen in de beginperiode van de productiebeperking in de melkveehouderij.

Van het totaal areaal cultuurgrond is nu 54% in gebruik als grasland (blijvend, tijdelijk en natuurlijk grasland), 13% voor groenvoedergewassen, 28% voor overig bouwland, 5% voor opengrondstuinbouw en 0,5% voor glastuinbouw.

Tabel6.5.png

6.3.2 Grondprijs

Trendmatige ontwikkeling agrarische grondprijs

De agrarische grondprijs is na de forse stijgingen in 2008 en 2009 in de afgelopen jaren nog iets verder toegenomen tot gemiddeld 50.000 euro per ha (figuur 6.5). De stijging van de grondprijs hangt samen met de schaalvergroting in de grondgebonden landbouw. Schaalvergroting blijkt in deze sector bij benadering parallel te lopen met uitbreiding van het bedrijfsareaal. De areaalvergroting verloopt trendmatig en in het verlengde daarvan de vrije waarde van landbouwgronden. Zonder schaalvergroting zou de prijs van onverpachte landbouwgrond mogelijk slechts de helft zijn van de huidige prijs. De verklaring hiervan is dat de opbrengstwaarde van extra grond voor bedrijven met groeiaspiraties bij benadering tweemaal zo hoog is als de gemiddelde opbrengstwaarde van grond. In de grondgebonden landbouw zijn technische ontwikkelingen vaak alleen rendabel toepasbaar bij een grotere bedrijfsomvang (schaal).

7863.png

Tijdelijk doorschieten agrarische grondprijs

Er zijn tijdelijk afwijkingen van de trendmatige ontwikkeling van de vrije grondprijs als gevolg van het doorschieten van die prijs, doorgaans gevolgd door een vergelijkbare daling. Doorschieten betekent dat de grondprijs tijdelijk boven zijn ‘evenwichtswaarde’ uitstijgt, waarna een correctie optreedt. Een dergelijke cyclus, waarin begrippen als verkopers- en kopersmarkt een belangrijke rol spelen, duurt doorgaans rond de tien jaar en heeft zich in het verleden meermalen voorgedaan. De laatste keer tussen 1995 en 2005. De stijging van de grondprijs in de periode 2006-2012 tot 50.000 euro per ha houdt mede verband met de daling van de prijs van het melkquotum en de ‘overloop’ daarvan in de grondprijs als gevolg van de voorgenomen afschaffing van de melkquotering in 2015.

Koopprijs regulier verpachte gronden

In 2012 kochten zittende pachters voor gemiddeld 31.500 euro per ha de door hen regulier gepachte grond aan. Dit is 63% van de prijs van onverpachte grond, die in hetzelfde jaar 50.000 euro per ha bedroeg. De spreiding van door de zittende pachter betaalde prijzen voor de door hem regulier gepachte gronden is aanzienlijk. Enerzijds is dit het gevolg van de grote regionale prijsverschillen van onverpachte gronden en daarmee ook van verpachte gronden (de prijs van onverpachte grond is immers leidend voor die van verpachte grond). Anderzijds is de prijs afhankelijk van de door koper (en verkoper) ingeschatte resterende looptijd van de reguliere pachtovereenkomst. Is die looptijd onbepaald, dan is de prijs relatief laag. Als de zittende pachter op leeftijd is en geen opvolger heeft, mag een relatief korte resterende looptijd worden verwacht, en zal de prijs in verpachte staat oplopen richting de prijs in onverpachte staat.

Beleggen in grond

De prijs van landbouwgronden is gestegen ondanks de economische crisis. Dit maakt dat beleggers eerder dan voorheen een belegging in landbouwgronden overwegen. De vraag is welke risico’s daaraan zijn verbonden. Het rendement van een belegging in landbouwgrond is opgebouwd uit ten minste drie componenten: netto-opbrengsten uit pacht of uit eigen bedrijfsvoering, waardeverandering van de grond bij voortgezet gebruik in de landbouw, waardeverandering van de grond bij een bestemmingswijziging. Bij een belegging in regulier verpachte landbouwgrond komt daar nog de waardevermeerdering bij als de grond vrij van pacht valt.

De jaarlijkse netto-opbrengsten van landbouwgrond zijn bescheiden. Als het om reguliere pacht of geliberaliseerde pacht van langer dan 6 jaar gaat, wordt de hoogte van de pachtopbrengsten wettelijk begrensd door het vigerende Pachtprijzenbesluit. Daar drukken voor de verpachter dan nog eigenaarslasten, beheerskosten en belastingverplichtingen op. De in de praktijk ontvangen pachtopbrengsten zijn overigens meestal lager dan genoemde wettelijke hoogst toelaatbare pachtbedragen, omdat lang niet alle verpachters elke verhoging in het verleden hebben doorgevoerd (zie tabel 6.6 en figuur 6.7). De hoogst toelaatbare pachtprijzen per pachtprijsgebied worden ontleend aan wat middelgrote en grotere akkerbouw- en melkveebedrijven de afgelopen vijf jaar gemiddeld met landbouwgrond hebben verdiend. Dat betekent dat ook de netto-opbrengsten per hectare uit eigen bedrijfsvoering aan de lage kant zijn.

Het is aannemelijk dat de schaalvergroting in de landbouw zal doorgaan en de bepalende factor blijft achter de hoge waarde van grond bij voortgezet agrarisch gebruik. Voorts mag worden aangenomen dat de kans op verstedelijking op termijn weer zal toenemen. Alleen wanneer er voor de uitbreiding van melkveebedrijven in de toekomst dierrechten zouden moeten worden aangeschaft, zal de waardeontwikkeling van de grond stagneren of zelfs negatief kunnen zijn.

6.3.3 Pacht

Pachtnormen 2013

De nieuwe wettelijk hoogst toelaatbare pachtprijzen voor los land voor bestaande contracten geven ten opzichte van 2012 zowel stijgingen als dalingen te zien. Met uitzondering van het pachtprijsgebied Veenkoloniën en Oldambt gaat de hoogst toelaatbare pachtprijs in de akkerbouwgebieden fiks omlaag, terwijl deze in de belangrijkste melkveegebieden stijgt (tabel 6.6).

Tabel6.6.png

Pachtarealen en pachtprijzen

Reguliere pacht en geliberaliseerde pacht langer dan zes jaar vallen onder het Pachtprijzenbesluit. Voor die pachtvormen gelden wettelijke hoogst toelaatbare pachtprijzen voor 14 pachtprijsgebieden (prijsbeheersing) zoals weergegeven in tabel 6.6. Voor de overige pachtvormen is er geen prijsregulering, de verpachter en pachter bepalen zelf de prijs. Daarnaast worden in de praktijk veel mondelinge of schriftelijke overeenkomsten afgesloten voor de huur van agrarische grond die niet zijn geregistreerd door de grondkamer. Deze niet-officiële pachtovereenkomsten worden ook wel aangeduid met ‘grijze pacht’. De grijze pacht is in tabel 6.7 opgenomen onder pacht zonder prijscontrole.

Tabel6.7.png

Tussen 2008 en 2012 is het totale areaal pacht met 5,2% afgenomen, iets meer dan de daling van 4,5% voor het totale landbouwareaal. De afname is het gevolg van de vermindering van het pachtareaal met prijscontrole (met 12%); het pachtareaal zonder prijscontrole steeg met 2%.

Pachtprijzen van pachtovereenkomsten zonder prijscontrole zijn 30 tot 40% hoger dan die met prijscontrole (figuur 6.6). De procentuele stijging van de prijs van pacht zonder prijscontrole was in de periode 2006-2011 evenwel gelijk aan die met prijscontrole.

7938.png

Evaluatie pachtbeleid in gang gezet

Dit voorjaar is het startsein gegeven voor de evaluatie van het pachtrecht. De evaluatie richt zich op de vraag ‘welke pachtvormen er nodig zijn in het kader van schaalvergroting, een gezonde bedrijfsstructuur en verantwoord grondgebruik in de agrarische sector’, aldus de staatssecretaris van EZ (EZ, 2013c). De evaluatie zal dus niet alleen juridisch van aard zijn, maar juist ook een economische probleemstelling hebben. De kernvraag van evaluatie luidt vooralsnog: zijn de huidige pachtvormen een adequaat financieringsinstrument voor de landbouw?

Verpachters- en pachtersorganisaties hebben de afgelopen periode meer dan eens hun wensen ten aanzien van het pachtbeleid kenbaar gemaakt. Zo is het de verpachters een doorn in het oog dat geliberaliseerde pacht van langer dan zes jaar onder het Pachtprijzenbesluit valt (FPG, 2011). Het maakt verpachters terughoudend om dergelijke pachtovereenkomsten aan te gaan, wat ook uit de statistieken blijkt. In 2012 is slechts 3.700 ha via deze pachtvorm gecontracteerd. De meeste verpachters kiezen noodgedwongen voor geliberaliseerde pacht van 6 jaar of korter, omdat bij die vorm de contractvrijheid volledig is. Inmiddels staat de teller voor deze pachtvorm op 55.000 ha.

Als de wettelijke prijsbeheersing (via het Pachtprijzenbesluit) die nu geldt voor de geliberaliseerde pacht van langer dan zes jaar zou vervallen, dan zal naar verwachting de animo bij verpachters om landbouwgronden voor langere duur ter beschikking te stellen aanmerkelijk toenemen. Niet het minst omdat langlopende pacht voor verpachters die in box 3 van de inkomstenbelasting over hun belegging in landbouwgronden belasting afdragen, relatief voordelig is. Immers, de Belastingdienst waardeert verpachte grond lager naarmate de looptijd van de overeenkomst toeneemt. Pachters hebben op hun beurt baat bij een pachtvorm die langere tijd zekerheid biedt voor het gebruik van landbouwgronden. De motivatie om prijsbeheersing toe te passen bij reguliere pacht gaat niet of in veel mindere mate op voor geliberaliseerde pacht van langer dan zes jaar. De pachtprijsbeheersing voor reguliere pacht maakt de belangrijkste wettelijke bepalingen van deze pachtvorm - het continuatierecht en de indeplaatsstelling - effectief. Zonder de wettelijke prijsregulering zou een verpachter door een buitensporig hoge pacht te vragen, de pachter dan wel zijn opvolgend kind in feite kunnen dwingen het pachtrecht op te geven. Aangezien geliberaliseerde pacht dergelijke bepalingen niet kent, is prijsbeheersing vanuit dit oogpunt niet noodzakelijk.

Land- en Tuinbouw Organisatie Nederland (LTO) constateert dat het reguliere pachtareaal zal blijven afnemen ten gunste van het vrije pachtareaal en stelt voor een tussenpachtvorm in het leven te roepen. Dat wil zeggen een vorm met minder pachtersbescherming dan reguliere pacht maar meer dan geliberaliseerde pacht (LTO, 2012). De pachtersbond BLHB wil terug naar de situatie van voor 1995. Dat wil zeggen geen vrije pachtvormen, herinvoering van het voorkeursrecht van koop voor de pachter en pachtnormen op basis van de kwaliteit van de grond en de productieomstandigheden. Daarnaast bepleit de bond een fiscale vrijstelling voor particuliere verpachters en onderzoek naar de mogelijkheid van invoering van een ‘insteekrecht’ (vergelijkbaar met sleutelgeld) ter compensatie van de pachtdruk bij nieuwe pachtovereenkomsten, om zo de drempel voor aspirant-verpachters weg te nemen en daarmee de toegang tot de reguliere pacht te vergroten (BLHB, 2012). Het laatste punt is opmerkelijk, aangezien dat de mogelijkheid van een ‘uitsteekrecht’ met zich meebrengt: pachters worden betaald als ze meewerken aan de beëindiging van hun reguliere pachtovereenkomst.

6.4 Immateriële activa

Op de balans van land- en tuinbouwbedrijven staan niet alleen materiële maar ook immateriële activa (zie §6.5). Het gaat dan vooral om de productierechten (quota) die in EU-verband zijn vastgesteld ter beperking van de productie van melk en van suiker, de dierrechten en de toeslagrechten. Al deze rechten zijn in Nederland onder voorwaarden verhandelbaar; de prijzen van de rechten fluctueren op basis van aanbod en vraag. Voor al deze rechten worden wijzigingen voorbereid die van invloed zijn op de waarde ervan.

De dierrechten zijn in het kader van het mestbeleid(zie §5.5.3) vastgesteld en stellen zowel nationaal als op bedrijfsniveau een maximum aan het totaal aantal te houden varkens en pluimvee. Op basis van de huidige Meststoffenwet eindigen de varkens- en pluimveerechten per 1 januari 2015. Samen met de afschaffing van de melkquotering per april 2015, kan dit de doelen van het Nederlandse mestbeleid ondermijnen en leiden tot een toename van het mestoverschot. Het bedrijfsleven is uitgenodigd met plannen te komen voor voldoende mestverwerkingscapaciteit en voor aanvullende maatregelen om de aan de veehouderij gerelateerde milieudoelen te bereiken. Als dat mislukt, zal de overheid de omvang van de veehouderij begrenzen. Dat kan via mestplaatsingsovereenkomsten, waarbij de mestplaatsingsruimte het maximum van de productie op bedrijfsniveau bepaalt. Een andere optie is om de varkens- en pluimveerechten te handhaven. In dat geval wil de staatssecretaris ook voor rund-/melkvee een rechtenstelsel introduceren.

De toeslagrechten geven recht op het ontvangen van de jaarlijkse bedrijfstoeslag (ontkoppelde inkomenssteun), die door de EU wordt betaald (zie §2.1.2). In beginsel gelden de huidige toeslagrechten tot 2014, waarna ze worden omgevormd naar een gelijke premie per hectare (flat rate), die aan het einde van de komende GLB-periode moet worden bereikt (2019-2020). Vanwege de vertraging in de besluitvorming over de hervorming van het GLB (zie §2.1), heeft de Europese Commissie voorgesteld om de nieuwe toeslagrechten pas in 2015 in te laten gaan. In 2014 blijven de oude toeslagrechten gelden, zij het met een lager budget (EZ, 2013b).

Productierechten

Naar verwachting wordt de Europese quotering van melk in 2015 afgeschaft. Of dit ook geldt voor de suikerquotering, zoals de Commissie heeft voorgesteld, is twijfelachtig. Zo heeft het Europees Parlement ingestemd met het amendement op het voorstel van de Europese Commissie om de huidige suikermarktordening tot en met de oogst 2019 te verlengen.

Voor de melkquotering wordt een ‘zachte landing’ nagestreefd door het geleidelijk verruimen van de quota. De voortgang hiervan blijkt uit de werkelijke productie in relatie tot de geldende quota en uit de prijs van de quota. Volgens de Commissie blijft de melkproductie in de EU als geheel onder het toegestane quotum en zijn de prijzen van zuivelquota dalend of nihil (EZ, 2012). Samen met een paar andere lidstaten (Denemarken, Ierland, Letland, Luxemburg en Oostenrijk) betaalde Nederland de afgelopen jaren echter superheffing omdat het boven het toegestane quotum uitkomt. Het melkjaar 2012/2013 is hierop overigens een uitzondering: Nederland heeft toen het melkquotum niet volgemolken. Dit is sinds het melkjaar 2005/2006 niet meer voorgekomen. Lidstaten die net als Nederland boven het quotum produceren hebben aangegeven dat aanvullende maatregelen moeten worden getroffen in de aanloop naar de afschaffing van de zuivelquotering. Diverse andere lidstaten hebben gepleit voor verlenging van de quotering.

Sinds 2006, toen de afschaffing van de melkquotering al werd aangekondigd, is de prijs voor aankoop van melkquotum in Nederland fors gedaald. In de heffingsperiode 2012/2013 is de trendmatige structuurontwikkeling in de melkveehouderij verder gegaan (Productschap Zuivel, 2013). In deze periode is het aantal quotumhouders met 2,1% afgenomen van 18.528 naar 18.135. In de voorgaande heffingsperioden was de afname respectievelijk 2,6% in 2011-2012 en 2,5% in 2010-2011. Groei van het aantal bedrijven komt alleen voor bij de categorie bedrijven boven de 800.000 kg (+6%). De bedrijven met een omvang groter dan 2 miljoen kg zijn vooral te vinden in Groningen, Friesland en Noord-Brabant. Door de algemene quotumverruiming van 1% is het quotum in alle provincies toegenomen. Na correctie met de algemene quotumverruiming is er vooral in Zeeland en in mindere mate in Groningen, Drenthe en Noord-Brabant, een procentuele toename van het quotum te constateren. Het aantal transacties voor permanente quotumoverdracht is opnieuw fors afgenomen. Ook het aantal transacties voor de tijdelijke overdracht (lease) is gedaald, maar de totale omvang ervan is gestegen.

6.5 Balans

De gemiddelde waarde van land- en tuinbouwbedrijven bedroeg begin 2012 2,5 mln. euro (figuur 6.7); vijf jaar geleden was dit nog ongeveer 1,8 mln. euro. De toename was vooral te danken aan de groei van de gemiddelde bedrijfsomvang en de hogere waarde van grond. In 2012 lag bijna de helft van de balanswaarde vast in grond. Vijf jaar geleden was dat nog 37%. Destijds maakten immateriële activa, vooral quota, nog 20% van het balanstotaal uit, tegenover minder dan 10% in 2012. Zowel het balanstotaal als de samenstelling ervan verschilt sterk tussen bedrijven en bedrijfstypen.

7958.pngDe akkerbouwbedrijven hebben met een gemiddelde waarde van 3,3 mln. euro het hoogste balanstotaal, dat vooral bepaald wordt door de waarde van de grond (twee derde van de totale waarde). De balanswaarde van zowel melkvee- als glastuinbouwbedrijven komt uit op gemiddeld circa 3 mln. euro. Ook in de melkveehouderij is de grond de grootste balanspost met een aandeel van bijna 50%. De waarde van melkquota op de balans is sinds 2006 gestaag aan het dalen door de aangekondigde afschaffing van het quoteringssysteem in 2015 (Van der Meulen et al., 2012). Met 2 mln. euro is de balanswaarde van varkensbedrijven het laagst. Een belangrijk deel van het kapitaal is daarbij vastgelegd in gebouwen.

Gemiddeld wordt ongeveer twee derde van het balanstotaal gefinancierd met eigen vermogen (figuur 6.8). De grondgebonden bedrijven werken gemiddeld met een grotere inzet van eigen kapitaal dan de niet-grondgebonden bedrijven. De akkerbouwbedrijven hebben met 80% de hoogste solvabiliteit. In de glastuinbouw ligt het percentage met 36% aanmerkelijk lager.

6.6 Bedrijfsopvolging

Belangrijke krachten achter de ontwikkeling van het aantal bedrijven zijn naast de (arbeidsbesparende) technische ontwikkelingen, de leeftijd van de bedrijfshoofden en de aanwezigheid van een opvolger (zie ook §6.1.1). Voor dat laatste aspect wordt veelal het opvolgingspercentage gebruikt, dat aangeeft op hoeveel bedrijven met een bedrijfshoofd boven een bepaalde leeftijd een opvolger aanwezig. Voor de ‘bepaalde’ leeftijd van het bedrijfshoofd is 50 jaar gebruikelijk, maar door wijziging in de vraagstelling bij de Landbouwtelling is nu gekozen voor een leeftijd van 55 jaar. Dat heeft wel als voordeel dat er bij deze wat hogere leeftijd meer zekerheid zal zijn over de opvolging.

In de afgelopen vier jaar is de gemiddelde leeftijd van de bedrijfshoofden iets gestegen (van 53 naar 55 jaar). Deze lichte vergrijzing is ook terug te zien in het aandeel van de bedrijfshoofden met een leeftijd van 55 jaar of ouder: van 45% in 2008 naar 48% in 2012 (figuur 6.9). Op de kleinere bedrijven, minder dan 0,1 mln. euro standaardopbrengst (SO), ligt de gemiddelde leeftijd rond de 60 jaar; op de overige bedrijven op ongeveer 50 jaar. Vier op de vijf kleine bedrijven behoren tot de overige graasdier- of akkerbouwbedrijven.

Meer belangstelling voor bedrijfsopvolging

Het opvolgingspercentage is na een lichte daling van 32% in 2000 tot 29% in 2008, gestegen tot 35% in 2012 (figuur 6.8). Dat heeft te maken met de ontwikkeling van bedrijfsresultaten, bedrijfsstructuur en economie in het algemeen, en de toekomstverwachtingen. De gemiddelde bedrijfsresultaten in de land- en tuinbouw zijn in de afgelopen tien jaar licht verbeterd, hoewel dat niet voor alle sectoren geldt. Die verbetering is mede het gevolg van de schaalvergroting, die vanaf de eeuwwisseling vooral in de niet-grondgebonden sectoren fors is geweest. Verder lijkt de land- en tuinbouw minder geraakt te worden door de economische crisis dan veel andere sectoren, en zijn de vooruitzichten voor de land- en tuinbouw op de langere termijn ook niet ongunstig. Daarnaast kan de interesse voor bedrijfsovername onder agrarische jongeren zijn gestimuleerd door de sterk stijgende werkloosheid, waardoor de mogelijkheden afnemen om voor een ander beroep te kiezen.

7976.png

De animo om een bedrijf over te nemen wordt vooral bepaald door de bedrijfsomvang. Bij een toenemende omvang stijgt het opvolgingspercentage sterk, van 25% op de kleinere bedrijven (minder dan 0,1 mln. euro SO) tot 79% op de grote bedrijven (meer dan 1 mln. euro SO) (figuur 6.9). Vooral op de kleinere en de grotere bedrijven (meer dan 0,5 mln. SO) steeg de belangstelling voor opvolging. In het laatste geval zal dat vooral te maken hebben met de gunstige inschatting van de inkomensperspectieven binnen de land- en tuinbouw. Voor de kleinere bedrijven zal de oorzaak waarschijnlijk buiten de landbouw liggen. Gezien de minder gunstige economische situatie wordt voortzetting van het bedrijf interessanter, ook voor het kunnen blijven ontvangen van bedrijfstoeslagen.

Ook het bedrijfstype speelt een rol in de belangstelling voor opvolging. Het opvolgingscijfer loopt uiteen van 18% op overige graasdierbedrijven, rond de 30% op de akker- en tuinbouwbedrijven, 43% op de intensieve veehouderijbedrijven, tot 64% op de melkveebedrijven. De reden van dat laatste vrij hoge cijfer is onder meer dat veel oudere ondernemers zonder potentiële opvolger al eerder gestopt zijn met melken, waarbij het bedrijf vaak wordt voortgezet als overig graasdier- of akkerbouwbedrijf. De overige graasdierbedrijven vormen dan ook een vrij grote groep vrij kleine bedrijven (ruim een kwart van het totaal aantal bedrijven) met een wat ouder bedrijfshoofd zonder opvolger. Ook een vrij grote groep akkerbouwbedrijven heeft deze kenmerken.

Continuïteitspercentage vrijwel niet veranderd

Een andere indicator voor de toekomstige ontwikkeling van het aantal bedrijven is het ‘continuïteitspercentage’. Dit getal geeft een indruk van het deel van de bedrijven dat op de middellange termijn naar verwachting zal worden voortgezet. Hiertoe worden de bedrijven gerekend met een bedrijfshoofd jonger dan 55 jaar, de bedrijven met een bedrijfshoofd van 55 jaar of ouder met een opvolger, en de bedrijven die een rechts­persoon zijn. De aanwezigheid van een opvolger wordt op deze bedrijven niet gevraagd.

Het continuïteitspercentage bedroeg 71% in 2012, slechts 1 procentpunt hoger dan in 2008. Tussen de bedrijfstypen loopt het percentage uiteen van 50% voor de overige graasdierbedrijven tot 87% voor de melkveebedrijven (figuur 6.9). Die verschillen zijn voor een belangrijk deel terug te voeren op verschillen in bedrijfsomvang. Op de kleinere bedrijven (minder dan 0,1 mln. euro SO) bedraagt het percentage 52%, op de grotere bedrijven (meer dan 0,5 mln. SO) 94% en op de groep daartussen 85%.

8652.png

6.7 Bedrijfsovername

6.7.1 Inleiding

In de land- en tuinbouw gaan vrijwel alle bedrijven over binnen de familie. Het overnemen van een agrarisch bedrijf is niet eenvoudig. Problemen hierbij vloeien onder meer voort uit lage rendementen, toenemende omvang van bedrijven, verzakelijking van familierelaties en zware eisen aan bancaire kredietverlening.

Inkomens in de land- en tuinbouw vertonen per bedrijfstype en per jaar sterke verschillen en in vrijwel alle sectoren staat de rentabiliteit onder druk (Van der Meulen et al., 2012). De gerealiseerde inkomens in de land- en tuinbouw geven geen volledige vergoeding voor de inzet van eigen arbeid en kapitaal. Het gemiddelde rendement op het eigen vermogen in de land- en tuinbouw in de periode 2007-2011 is vrijwel nul (Van der Meer en Jager, 2013).

De toenemende bedrijfsomvang betekent dat de opvolger een hogere overnamesom gefinancierd moet krijgen. Toekomstige bedrijfshoofden hebben daardoor meer tijd nodig om het vermogen bijeen te brengen met als gevolg dat het zittende bedrijfshoofd langer doorwerkt op het eigen bedrijf. Zo werd in 2012 een vijfde van de land- en tuinbouwbedrijven gerund door ondernemers ouder dan 65 jaar. Bijkomende hindernis voor een succesvolle overname is het toegenomen aandeel van grond binnen de balans (zie §6.5). Extra grond vraagt om een grotere vermogensfinanciering bij de overname, waarbij de hoge grondprijs een obstakel kan zijn.

De hoogte van de overnamesom bij een overdracht binnen de familie wordt bepaald vanuit het perspectief van de opvolger, zodat deze na de overdracht een lonende bedrijfsvoering kan voeren. De huidige overnamesom ligt gezien het beperkte rendement onder de marktwaarde. Er moet dus sprake zijn van een zekere gunning aan de opvolger door de overige familieleden. Een meer zakelijke opstelling van familieleden leidt tot een opwaartse druk op de overnamesom.

Ten slotte stelt internationale regelgeving, vastgelegd in de Basel-akkoorden, zware eisen aan de kredietverlening door banken. Hierdoor worden kapitaal en liquiditeit schaarser voor de bedrijven.

Hulp voor jonge boeren

Om overnemende boeren te ondersteunen heeft de overheid de Jonge Landbouwersregeling vastgesteld. Een jonge boer (niet ouder dan 40 jaar) kan in de drie jaar na bedrijfsovername via deze regeling een investeringssubsidie aanvragen tot 20.000 euro. Voor 2013 is hiervoor een budget van ruim 5 miljoen euro beschikbaar.

De staatssecretaris van EZ steunt het voorstel van de Europese Commissie voor een verplichte vergoeding voor jonge boeren in de eerste pijler van het nieuwe GLB. In dit voorstel zijn lidstaten vanaf 2014 of 2015 verplicht om 2% van hun enveloppe voor directe betalingen te besteden aan een zogenaamde top-up voor jonge boeren. Voor Nederland betekent dit dat er jaarlijks 15 tot 16 miljoen euro beschikbaar komt voor de jonge ondernemers. Het geld wordt via de eerste pijler, via de directe inkomenssteun, uitgekeerd in de vorm van een top-up op de toeslagen.

6.7.2 Financiële analyse van het overnameproces

De bedrijfsovername in de land- en tuinbouw vindt meestal geleidelijk plaats, te beginnen bij de toetreding van de opvolger tot de bedrijfsleiding - waarbij veelal een maatschap wordt opgericht - en eindigend bij de uittreding van de oudere generatie. Vooral bij toetreding van de opvolger zal geïnvesteerd worden in groei en innovatie van het bedrijf. De uittreding van het oudere bedrijfshoofd wordt veelal gevolgd door wegvloeien van eigen geld uit de onderneming. Dat moet aangevuld worden met meer familieleningen of vreemd kapitaal, wellicht met meer gepachte grond. Dat heeft onder andere invloed op de vermogensverhoudingen en kasstromen.

Om de financiële situatie in de verschillende stadia van het overnameproces te schetsen, zijn de bedrijven uit het Informatienet ingedeeld naar aantal jaren bedrijfsvoering. Daarbij zijn bedrijven die al langer dan 25 jaar geleden zijn overgenomen, nader ingedeeld naar aanwezigheid van een jongere ondernemer (minstens 20 jaar jonger dan oudste ondernemer) of potentiële opvolger zoals vastgelegd in de Landbouwtelling 2012.

Alle land- en tuinbouwbedrijven

De recent overgenomen bedrijven zijn over het algemeen groter en moderner, maar hebben de slechtste eigenvermogenspositie (tabel 6.8). Naast herwaardering van activa moet de toename van het eigen vermogen vooral komen van de kasstromen uit het bedrijf. Die middelen zijn grofweg nodig voor drie bestemmingen: investeringen, reserveringen en gezinsbestedingen. Als voor nieuwe investeringen ook extra vreemd vermogen moet worden aangetrokken, dan kijken de financiers voor het beoordelen van de kredietaanvraag niet alleen naar het ondernemerschap en de kasstromen, maar ook naar de solvabiliteit van het bedrijf. De nieuwe investeringen in schaalvergroting en modernisering van de bedrijven zullen op termijn tot een grotere betalingscapaciteit kunnen leiden. Bedrijven met veel vreemd vermogen moeten immers een groter deel van de opbrengsten afdragen in de vorm van rente en aflossingen aan de vermogensverschaffers. Lange perioden met lage opbrengstprijzen kunnen vooral bij zwaar gefinancierde bedrijven tot liquiditeits- en continuïteitsproblemen leiden, zoals dat in de afgelopen jaren vooral in de tuinbouwsector is gebleken. Het voortbestaan van de bedrijven staat dan op het spel.

Tabel6.8.png

De melkvee- en akkerbouwbedrijven hebben veel kapitaal in grond. Door prijsstijgingen neemt de waarde van grond in de loop van de jaren toe en dat werkt positief uit op het eigen vermogen en de solvabiliteit van de bedrijven. Het aandeel van familieleningen in het vreemd vermogen in de grondgebonden sectoren is ook duidelijk groter dan gemiddeld. Dat kapitaal speelt in deze sectoren een belangrijke rol bij het mogelijk maken van de bedrijfsovername. De rentevergoeding voor familieleningen is meestal lager dan voor andere langlopende (bank)leningen, waardoor meer geld binnen het
bedrijf blijft.

Melkveebedrijven

In de melkveehouderij is circa 15% van de bedrijven in de laatste tien jaar overgenomen door een jongere ondernemer. Met gemiddeld 88 melkkoeien en 51 ha cultuurgrond zijn deze bedrijven groter dan gemiddeld. De langlopende schulden op deze bedrijven bedragen gemiddeld 1,1 mln. euro per bedrijf, waarvan 13% gefinancierd is met familieleningen (tabel 6.9). Hoewel de recent overgenomen bedrijven meer schulden hebben, zijn de factorkosten per 100 kg melk nauwelijks hoger dan gemiddeld, vooral dankzij het grote aandeel familiekapitaal, veel eigen arbeid en een hoge melkproductie per koe. Dat heeft een positief effect op het inkomen en de kasstroom uit bedrijf.

Tabel6.9.png

Akkerbouwbedrijven

In de akkerbouw is bijna 20% van de bedrijven in de laatste tien jaar overgenomen door een jongere ondernemer (tabel 6.10). Op deze bedrijven, maar ook op de bedrijven die tot 25 jaar geleden zijn overgenomen, is het aandeel van familieleningen duidelijk hoger dan in de andere sectoren. Dit houdt verband met het grote aandeel van grond binnen de bedrijfsvoering. Het rendement op investeringen in grond is beperkt en op grond kan niet worden afgeschreven. Banken zijn daarom terughoudend bij volledige financiering van grond, zodat de familielening een noodzakelijke aanvulling is als de eigen middelen ontoereikend zijn.

Tabel6.10.png

Glastuinbouwbedrijven

Bijna 20% van de glastuinbouwbedrijven is in de laatste tien jaar overgenomen door een jongere ondernemer (tabel 6.11). De langlopende schulden op deze bedrijven bedragen gemiddeld 2,3 mln. euro per bedrijf, waarvan 3% gefinancierd met familieleningen. De vrij hoge schulden leiden tot hoge rentelasten van bijna 100.000 euro per bedrijf. Daarnaast betaalden deze bedrijven in 2011 ruim 300.000 euro aan vreemd personeel, waardoor de betaalde factorkosten per bedrijf hoog zijn. Ook de hogere afschrijvingen van glasopstanden en installaties hebben bijgedragen aan de lagere inkomens uit bedrijf in vergelijking met de andere groepen. De geringe liquiditeitsmarge op deze groep bedrijven maakt ze gevoelig voor fluctuaties in de opbrengstprijzen. Overigens zijn de verschillen met de groep bedrijven die tussen 10 en 15 jaar geleden zijn overgenomen vrij klein.

Tabel6.11.png

Varkensbedrijven

Ruim 10% van de varkensbedrijven is in de laatste tien jaar overgenomen door een jongere ondernemer (tabel 6.12). De overgenomen bedrijven zijn gemiddeld groter, werken meer met betaalde arbeid en hebben veel meer vreemd vermogen dan de bedrijven die al langer geleden zijn overgenomen. De solvabiliteit ligt duidelijk lager dan gemiddeld. De langlopende schulden bedragen gemiddeld 1,3 miljoen euro per bedrijf, waarvan 3,5% gefinancierd met familieleningen. De gemiddelde schuld is ruim 700 euro per omgerekend varken, ver boven het niveau van de andere groepen. Dat komt mede doordat de zeugenbedrijven in deze groep ruimer vertegenwoordigd zijn dan gemiddeld, waardoor ook de overige kosten (vooral voerkosten) per omgerekend varken relatief hoog zijn. Het gegeven dat het inkomen slechts een klein deel van de opbrengsten vormt, maakt de groep recent overgenomen bedrijven kwetsbaar voor schommelingen in de omzet.

Tabel6.12.png

Literatuur

BLHB (Bond van landpachters en eigen-grondgebruikers in Nederland) (2012). Pacht als vorm van grondgebruik; BLHB-pachtvisie

CBS (2013). ‘Biologische landbouw op bijna 3 procent cultuurgrond’, artikel op website CBS van 15 februari 2013

Commissie-Van Doorn (2011). Al het vlees duurzaam. De doorbraak naar een gezonde, veilige en gewaardeerde veehouderij in 2020. Den Bosch

EZ (ministerie van Economische Zaken) (2012). Verslag van de Landbouw- en Visserijraad 18-20 december 2012. Brief aan Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten Generaal, 21 december 2012 (DGA-ELV / 12387797)

EZ (2013a). Voornemen verdere behandeling wijziging Meststoffenwet. Den Haag, Brief aan Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten Generaal, 18 januari 2013

EZ (2013b). Kwartaalrapportage Gemeenschappelijk Landbouwbeleid. Den Haag, Brief aan Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten Generaal 8 maart 2013

EZ (2013c). Start evaluatie pacht en pachtnormen 2013. Den Haag, Brief aan Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten Generaal, 26 april 2013

ELI (Ministerie van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie) (2012). Stand van zaken reconstructiegebieden. Den Haag, Brief aan de Voorzitter van de Tweede kamer der Staten Generaal d.d. 22 maart 2012

FPG (Federatie Particulier Grondbezit) (2011). De kracht van pacht. Brochure

LTO (Land- en Tuinbouw Organisatie Nederland) (2012). Hoe verder met pacht.Notitie, 12 juni 2012. Via: www.ltonoord.nl

Luijt, J., R.W. van der Meer en M.J. Voskuilen (2013). Hoogst toelaatbare pachtprijzen per pachtprijsgebied in 2013; Gegevens over de periode 2007-2011. Nota 13-044, LEI Wageningen UR, Den Haag

Meer, Ruud van der en Jakob Jager (2013). ‘Rendement eigen vermogen in land- en tuinbouw nihil.’ In: Agri-monitor, LEI, Den Haag

Meulen, H.A.B. van der, W.H. van Everdingen en A.B. Smit (2012). Actuele ontwikkeling van resultaten en inkomens in de land- en tuinbouw in 2012. Rapport 2012-064, LEI Wageningen UR, Den Haag.

Productschap Zuivel (2013). ‘Toelichting statistische overzichten, 24 april 2013’. Via: www.prodzuivel.nl

Provincie Gelderland (2012). Discussienota over de veehouderij in de omgevingsvisie vastgesteld door Gedeputeerde Staten op 6 november 2012. Via: www.gelderland.nl

Provincie Noord-Brabant (2013). Statenvoorstel 16/13a. Transitie naar een zorgvuldige veehouderij 2020. 14 maart 2013. Via: www.brabant.nl

Provincie Overijssel (2012a). Brief aan Provinciale Staten ten behoeve van het kaderstellend debat over de toekomst van het landelijk gebied, d.d. 21 mei 2012. Via: www.overijssel.nl

Provincie Overijssel (2012b). Ruimtelijk beleid intensieve veehouderij. Nieuwsbericht 14 december 2012. Via: www.overijssel.nl

Runia, L.T en V.A. Maronier (2013). Plan-MER POL 2014. Onderwerp 4: Zonering Intensieve Veehouderij, Fase 1, projectnr. 256724, eindconcept, 18 maart 2013. Oranjewoud, Oosterhout. Via: www.limburg.nl

Rooij, A. de en E. de Graaff (2012). Ziekteverzuim In het Agrarisch en Groen Bedrijf, Jaaroverzicht 2011. Stigas, maart 2012

Vakblad voor de Bloemisterij (2013). ‘Geen doorstart voor “It’s Alive”, 12 maart 2013

Wit, Jena de, Peter Donker van Heel en Dennis van Buren (2012a). Arbeidsmarktmonitor Tuinbouw 2012; Basisrapport. ECORYS/Productschap Tuinbouw, Rotterdam/Zoetermeer

Wit, Jena de, Peter Donker van Heel en Dennis van Buren (2012b). Arbeidsmarktmonitor Tuinbouw 2012; Tabellenrapport. ECORYS/Productschap Tuinbouw, Rotterdam/Zoetermeer

WR (Ministerie van Wonen en Rijksdienst) (2013). Voortgang huisvesting EU-arbeidsmigranten”. Brief aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten Generaal, 18 januari 2013 (kenmerk 2012-0000762866)

websites

www.stigas.nl

www.cbs.nl

www.vakbladvoordebloemisterij.nl

www.najk.nl

www.cbs.nl