De land- en tuinbouw in breder economisch perspectief

1.1 Algemene economie en politiek

1.1.1 Wereld

Structureel herstel blijft uit in ontwikkelde landen

Nadat de ontwikkeling van de wereldeconomie in 2011 al tegenviel, is de groei in 2012 verder afgenomen. Vooralsnog is er geen sprake van een structureel herstel in de ontwikkelde landen (IMF, 2013). Het was vooral de ontwikkeling in de opkomende landen in Azië die de wereldgroei ondersteunde (tabel 1.1). De economische groei in de Verenigde Staten was vooral te danken aan een omslag in de woningmarkt en aan de ondersteuning van de financiële sector. Een en ander zorgde voor een toenemende binnenlandse consumptie. Het eurogebied liet in 2012 een economische teruggang zien, die in 2013 nog voortduurt. Wel is de vrees voor het uiteenvallen van de eurozone verminderd.

Tabel1.1.png

Daardoor is er sprake van herstel van vertrouwen, hoewel dat broos blijft. De werkloosheid ligt op recordhoogte en blijft vooralsnog stijgen. Ook in de VS neemt de werkgelegenheid verder af. Waar het overheidstekort in het eurogebied door strakke afspraken is teruggebracht tot 3,5% van het inkomen, ligt dit in de VS nog ruim boven de 8%. De Amerikaanse staatsschuld neemt dan ook sneller toe dan die in Europa.

De wereldhandel in goederen is in 2012 gegroeid met 2,3%, aanzienlijk minder dan de 5,6% in 2011. Voor 2013 en 2014 wordt een herstel verwacht, maar de voor Nederland relevante wereldhandel - waarbij landen en productgroepen die relatief belangrijk zijn voor de Nederlandse uitvoer een groter gewicht krijgen - blijft daarbij aanzienlijk achter (tabel 1.2). De belangrijkste reden daarvoor is dat de Nederlandse handel vooral is gericht op het zwakke eurogebied. De hoge olieprijs, tussen de 100 en 120 dollar per vat, en de stijging van de wisselkoers van de euro ten opzichte van de munten van handelspartners, vormen een extra rem op de zwakke Europese economie, aldus het CPB in het Centraal-Economisch Plan (2013).

Tabel1.2.png

1.1.2 Europese Unie

Grote verschillen binnen eurogebied

De verschillen binnen het eurogebied zijn groot. De Duitse economie groeide in 2012 met 0,9%, terwijl de Griekse economie kromp met 6,5% en de Portugese met 3,2%. Maar in de loop van het jaar beperkte de neergang zich niet langer tot de periferie. Ook in de landen die tot nu toe minder werden getroffen door de crisis - zoals Duitsland en Oostenrijk - daalde het BBP in het vierde kwartaal. De BBP-groei in 2013 in het eurogebied wordt door het CPB geraamd op -0,3% en in 2014 op 1,1%. Bij deze productieontwikkeling loopt de werkloosheid in het eurogebied verder op. In januari was het werkloosheidspercentage 11,9, een toename met 1,1 procentpunt ten opzichte van een jaar eerder. Ook hier zijn de verschillen tussen de kern en de periferie groot, zowel in niveau als in ontwikkeling. De werkloosheid varieert van 5% in Oostenrijk tot meer dan 26% in Spanje en Griekenland. Vergeleken met een jaar eerder liep de werkloosheid in Spanje met 2,75 procentpunt op, terwijl deze in Duitsland met 0,25 procentpunt daalde tot 5,25.

EU-milieubeleid in de luwte

Nu de politici in de EU zich vooral bekommeren om de schuldenproblematiek, economische krimp en oplopende werkloosheid, krijgt de ontwikkeling van het milieubeleid minder aandacht. Omdat het zesde Milieu Actie Programma in 2012 is afgelopen, heeft de Commissie echter een voorstel gedaan voor een nieuw (zevende) programma voor actie tot en met 2020: Goed leven, binnen de grenzen van onze planeet (EC, 2012). Ondanks vooruitgang op sommige gebieden haalt de EU vele van haar doelstellingen op milieu- en klimaatgebied niet. De Commissie vindt dat er meer moet worden gedaan om de toestand van het milieu te verbeteren en zo een bijdrage te leveren tot een slimme, duurzame en inclusieve groei (zie kader voor enkele voorbeelden). Daartoe behoort ook een effectievere integratie van milieu- en klimaatoverwegingen met overig beleid, evenals meer coherente, gezamenlijke beleidsbenaderingen die meervoudige voordelen bieden.

Enkele punten van het zevende EU-milieuactieprogramma voor de periode tot 2020

Groene economie: Het vlaggenschipinitiatief Efficiënt gebruik van hulpbronnen van de Europa 2020-strategie is erop gericht de omslag te ondersteunen naar een economie die efficiënt is in de zin dat deze gebruik maakt van alle hulpbronnen, de economische groei loskoppelt van het hulpbronnen- en energiegebruik en van de milieueffecten, de broeikasemissies verlaagt, het concurrentievermogen verbetert door middel van efficiëntie en innovatie, en een grotere energieveiligheid bevordert. Er zijn kaders voor toekomstige acties vastgesteld.

Natuurlijk kapitaal: De Commissie geeft aan dat een substantieel deel van de EU-wetgeving is gericht op de bescherming, het behoud en de verbetering van natuurlijk kapitaal. Daarbij gaat het onder meer om de Kaderrichtlijn Water, de Luchtkwaliteits­richtlijn en aanverwante richtlijnen, en de Habitatrichtlijn en de Vogelrichtlijn. Meer specifiek gaat de Commissie onder meer in op nutriënten. De hoeveelheden stikstof en fosfor die in het EU-milieu terechtkomen, zijn de laatste twintig jaar aanzienlijk toegenomen met ernstige gevolgen voor de volksgezondheid. Met name het probleem van vrijkomende ammoniak als gevolg van inefficiënt mestbeheer en de ontoereikende afvalwaterbehandeling moet worden aangepakt, aldus de Commissie. Eveneens bepleit de Commissie inspanningen om de nutriëntenkringloop op een kosten- en hulpbronnenefficiëntere wijze te beheren en de doelmatigheid van het mestgebruik te verbeteren. Dit vergt een betere uitvoering van de EU-milieuwetgeving, waar nodig een aanscherping van de normen, en een benadering van de nutriëntenkringloop als onderdeel van een meer geïntegreerde aanpak.

Risico’s voor volksgezondheid en welzijn: Volgens de Commissie lukt het nog niet om de lucht- en waterkwaliteitsnormen te halen, omdat het bestaande beleid niet volledig wordt uitgevoerd. Men wil actiever op zoek gaan naar synergie-effecten met overige beleidsdoelstellingen op gebieden zoals klimaatverandering, biodiversiteit en het mariene en terrestrische milieu. Door bijvoorbeeld de aanwezigheid van bepaalde verontreinigende stoffen in de lucht terug te brengen, kan een belangrijke bijdrage worden geleverd aan beperking van de klimaatverandering. Verdere activiteiten op dit vlak zullen uitgaan van een uitgebreide beoordeling van de EU-luchtkwaliteitswetgeving en van de blauwdruk voor het behoud van de Europese watervoorraden.

De Commissie wil de uitvoering van het Milieu Actie programma volgen in het kader van het periodieke monitoringsproces van de Europa 2020-strategie. Vóór 2020 wordt een evaluatie van het programma uitgevoerd, in het bijzonder op basis van het verslag over de toestand van het milieu van het Europees Milieuagentschap (EMA). In overleg met belanghebbende partijen worden aanvullende indicatoren ontwikkeld om de algehele vooruitgang naar een hulpbronnenefficiënte Europese economie en samenleving te meten, evenals de bijdrage daarvan aan de welvaart en het welzijn. Het programma kan misschien al in 2013 van start gaan, maar behoeft nog de goedkeuring door de Raad van ministers en het Europees Parlement.

1.1.3 Nederland

Nederlandse economie krimpt

De Nederlandse economie krimpt in 2013 naar verwachting van het CPB met 0,5% (tabel 1.3). De krimp is vooral te wijten aan teleurstellende binnenlandse bestedingen. De positieve bijdrage van de uitvoer kon de daling van de binnenlandse bestedingen in Nederland maar gedeeltelijk compenseren. De consumptie levert al enige jaren een negatieve bijdrage aan de BBP-groei, ook de lage investeringen van bedrijven en in woningen dragen bij aan de krimp. In 2013 zal naar verwachting na een aanvankelijke stabilisatie in het tweede halfjaar een voorzichtig herstel optreden. Dit kan zich in 2014 voortzetten. De mogelijke groei is vooral te danken aan een aantrekkende uitvoer door de enigszins herstellende wereldhandel (CPB, 2013).

De werkloosheid neemt in 2013 fors toe tot meer dan 6% van de beroepsbevolking. De werkloosheid heeft vanaf 2012 een andere oorzaak dan in voorgaande jaren. In 2011 en 2012 was de toename nog vooral het gevolg van het stijgende aanbod van arbeid dankzij toegenomen participatie van 55-plussers en jongeren; vanaf eind 2012 is de toename van de werkloosheid grotendeels toe te schrijven aan een daling van de werkgelegenheid.

De daling van de particuliere consumptie hangt samen met veranderingen in inkomen en vermogen van de consument. Daar komt bij dat het consumentenvertrouwen in Nederland veel sterker is gedaald dan in de rest van de eurozone. Voor 2014 verwacht het CPB een herstel, terwijl de individuele spaarquote verder toe neemt. De consumptiegroei blijft heel beperkt. Dit komt door de gematigde loonontwikkeling in combinatie met lastenverhogingen, en hogere premies en lagere uitkeringen van pensioenfondsen. Ook de daling van de huizenprijzen draagt bij aan de negatieve ontwikkeling van de consumentenuitgaven.

Tabel1.3.png

De bedrijfsinvesteringen stabiliseren zich in 2013, nadat ze vorig jaar nog met bijna 2,5% daalden. Dankzij de aantrekkende wereldhandel en de toename van de binnenlandse productie nemen de investeringen in 2014 naar verwachting toe met ruim 2%. Hoewel een deel van de producenten sinds het vierde kwartaal van 2012 optimistischer is over het economische klimaat, geeft een toenemend aantal ook aan dat er financiële belemmeringen zijn voor uitbreiding van de investeringen. De bezettingsgraad in de verwerkende industrie was eind 2012 6 procentpunt lager dan het langjarige gemiddelde van 83%. Dat duidt op een forse onderbezetting van de productiecapaciteit. Naar verwachting van het CPB zullen de uitbreidingsinvesteringen dan ook beperkt zijn en de investeringen in 2014 vooral toenemen door vervanging van verouderde kapitaalgoederen.

Het volume van de uitvoer neemt in 2013 naar verwachting met ruim 3% toe, in 2014 met 5%. In 2013 dalen de Nederlandse uitvoerprijzen voor het eerst sinds 2003 (uitgezonderd het crisisjaar 2009). Toch verbetert de prijsconcurrentiepositie maar licht, omdat ook de prijs van de concurrenten daalt. De verandering van de Nederlandse uitvoerprijzen in 2013 en 2014 wordt vooral bepaald door schommelingen in de prijzen van energie en grondstoffen. De groei van het volume van de invoer (exclusief energie) blijft achter bij die van de uitvoer. Dit is vooral toe te schrijven aan de al genoemde lage binnenlandse bestedingen. De zwakke binnenlandse vraag leidt er ook toe dat bedrijven geen extra voorraden hoeven aan te leggen, waardoor ook hier minder grondstoffen worden geïmporteerd.

Door de geringe economische groei staan de lonen onder druk. In alle sectoren stijgen de contractlonen in 2013 naar verwachting minder dan de inflatie. De productie krimpt en dat drukt samen met de oplopende werkloosheid de contractlonen in de marktsector.

Het CPB ziet de collectieve lasten toenemen tot 40,1% van het BBP in 2014 (tabel 1.3). De stijging is grotendeels bepaald door de verhoging van het algemene btw-tarief naar 21% per oktober 2012, het invoeren van een verhuurdersheffing en het niet indexeren van de schijfgrenzen en de heffingskortingen in de inkomstenbelasting voor inflatie in 2013.

1.1.4 Financiële maatregelen voor de land- en tuinbouw

Medio 2012 stemde de Tweede Kamer in met de Wet uitwerking fiscale maatregelen Begrotingsakkoord 2013 (UFM), waarin veel maatregelen uit het eerdere Lente- of Kunduz-akkoord van april 2012 zijn opgenomen. In het Regeerakkoord van VVD en PvdA uit september 2012 zijn enkele van deze maatregelen teruggedraaid (Rutte et al., 2012). Zo zal de werkgever de eerste zes maanden van de WW niet doorbetalen, en wordt de heffingskorting van 0,7% op groen beleggen toch afgeschaft. De volgende maatregelen van het Lenteakkoord zijn gehandhaafd:

• Afschaffing rode diesel: door het afschaffen van het accijnsverschil tussen rode en blanke diesel gaat de dieselprijs voor de agrarische sector met 16 cent per liter omhoog. Per saldo stijgen de kosten van loonwerk daardoor met 2,6%.

• Verhoging energiebelasting op aardgas: glastuinbouwbedrijven hebben een gedeeltelijke vrijstelling van de energiebelasting op aardgas. In het Lenteakkoord is een verhoging van de energiebelasting afgesproken. Voor de glastuinbouw gaat het tarief evenredig omhoog.

• Kolenbelasting: de vrijstelling in de kolenbelasting voor elektriciteitsopwekking wordt afgeschaft. Deze heffing bedraagt 13,73 euro per 1.000 kg kolen.

• Btw-verhoging: Het algemene btw-tarief is per 1 oktober 2012 verhoogd van 19 naar 21%. Het btw-tarief van 6% blijft ongewijzigd. Als gevolg van de btw-verhoging is het landbouwforfait verhoogd van 5,1 naar 5,4%. Alleen ondernemers die gebruik maken van de landbouwregeling merken iets van deze wijziging. Van de ruim 50.000 bedrijven die groter zijn dan 25.000 euro SO valt ongeveer een kwart in de landbouwregeling. Daar de landbouwregeling is aangepast, zullen niet veel bedrijven overstappen naar de normale btw-regeling, tenzij grote investeringen gepland staan.

Het afschaffen van de rode diesel en de verhoging van de energiebelasting zijn financieel gevoelige maatregelen voor de land- en tuinbouw.

Nieuwe maatregelen voor de land- en tuinbouw

Behalve de bovenstaande zijn in het Regeerakkoord van Rutte 2 onder meer de volgende maatregelen opgenomen:

• Verhoging accijns diesel en lpg: een accijnsverzwaring van 3 cent per liter diesel en
7 cent per liter lpg. De extra accijns heeft in de land- en tuinbouw gevolgen voor de dieselkosten, werk door derden en werk voor derden.

• Subsidieregeling duurzame energie: het budget van de subsidieregeling duurzame energie (SDE+) wordt verhoogd en er komen middelen voor het stimuleren van bij- en meestook van biomassa in kolen- en gascentrales. De verhoging van het budget voor duurzame energie wordt gedekt uit een verhoging van de SDE+-heffing. De opslag geldt niet voor het aardgas voor de warmtekrachtkoppeling (wkk) en ook niet voor de eigen productie van elektriciteit. Een deel van de verhoging van de SDE+-uitgaven zal bij de land- en tuinbouw terechtkomen, mits de bedrijven investeren in de productie van duurzame energie. De SDE+ is vooral bedoeld ter compensatie van het niet-rendabele deel van de investeringen.

• Kennis en innovatie: vanaf 2014 wordt bezuinigd op de Wet Bevordering Speur- en Ontwikkelingswerk (WBSO), de Research & Development Aftrek (RDA) en de Innovatiebox. Hier staat een verhoging van de TKI-toeslag (Topconsortia Kennis en Innovatie) tegenover. De WBSO/RDA-regeling wordt gebruikt in de glastuinbouw: 10% van de kleine en 19% van de grote bedrijven maakt er gebruik van.

• Afschaffing product- en bedrijfschappen: door de afschaffing van de publiekrechtelijke bedrijfsorganisaties komen de betreffende heffingen te vervallen.

• Verhoging assurantiebelasting: de belasting op schadeverzekeringen wordt verhoogd van 9,7% naar 21%.

• Wijzigingen inkomstenbelasting: de verschillen in belastingheffing tussen ondernemers en werknemers zijn de afgelopen jaren toegenomen. Om meer evenwicht te bereiken zullen de ondernemersfaciliteiten waaraan het urencriterium is verbonden per 2015 met 500 mln. euro worden versoberd en/of afgeschaft. Daarnaast worden stappen gezet om een winstbox in te voeren. Hierbij worden betrokken de zelfstandigenaftrek, fiscale oudedagsreserve, meewerkaftrek, startersaftrekken en de S&O-aftrek. Het urencriterium komt dan te vervallen. Indien de lastenverzwaring van 500 mln. euro geheel ten laste komt van de zelfstandigenaftrek, betekent dit een gemiddelde lastenverzwaring van ongeveer 660 euro per zelfstandige.

Op korte termijn wordt de land- en tuinbouw nauwelijks getroffen door deze maat­regelen. Zo heeft het wegvallen van de heffingen van product- en bedrijfschappen een lastenverlichtend effect (Venema et al., 2013). De verhoging van de assurantie­belasting, de Stimulering Duurzame Energieproductie (SDE)+ -heffing en de versobering van de innovatieregelingen pakken financieel echter negatief uit. Het effect van de afschaffing van de heffingen voor product- en bedrijfschappen kan deels
teniet worden gedaan doordat private partijen een deel van de taken en bekostiging (moeten) overnemen.

1.1.5 Opheffing product- en bedrijfschappen

Het Regeerakkoord besteedt er weinig woorden aan, maar met de opheffing van de product- en bedrijfschappen komt er een einde aan een aantal bijzondere instituties in de agrarische sector. Al in 2011 had de Tweede Kamer ingestemd met de motie van VVD’er Aptroot om de schappen af te schaffen. Vooral de verplichte heffingen hebben het draagvlak voor de bedrijfslichamen ondermijnd. Overigens kan het einde van de bedrijfslichamen niet worden losgezien van de voortgaande concentratie van ondernemingen in de agrarische bedrijfskolom enerzijds, en de afnemende macht van werkgevers- en werknemersorganisaties anderzijds. Publieke taken die binnen PBO worden uitgevoerd, gaan over naar het ministerie van Economische Zaken. Het bedrijfsleven kan ervoor kiezen de andere taken als voorlichting, promotie en belangenbehartiging voor eigen rekening uit te voeren, bijvoorbeeld in een brancheorganisatie.

Terugblik op de publiekrechtelijke bedrijfsorganisatie in de agrarische sector

Over het ontstaan en de ontwikkeling van de publiekrechtelijke bedrijfsorganisatie PBO is veel geschreven (Dorp, 2009). De basis voor de instelling van product- en bedrijfschappen (bedrijfslichamen) is de Wet op de Bedrijfsorganisatie (Hiskes, 2009). Deze raamwet, oorspronkelijk vastgesteld in 1950 en later diverse keren gewijzigd, voorzag in ‘functioneel gedecentraliseerde’ overheidsorganisaties. Deze organisaties moeten worden ondersteund door representatieve organisaties van werkgevers en werknemers. Ze hebben vooral tot taak ‘een het algemeen belang dienende bedrijfsuitoefening door de ondernemingen waarvoor zij zijn ingesteld te bevorderen’.

De wet kwam tegemoet aan de behoefte om organisaties van werkgevers en werknemers medeverantwoordelijk te maken voor het sociaaleconomische beleid.
In de naoorlogse periode was die behoefte extra sterk vanwege de noodzaak tot herstel en wederopbouw van de economie. Bevordering van de economische groei, werk­gelegen­heid en internationale handel waren in de samenleving en de politiek
breed gedragen doeleinden. Deze behoefte aan ordening leidde ook tot de instelling van de Sociaal-Economische Raad (SER) en de Stichting van de Arbeid als organen
om het overleg tussen werkgevers en werknemers onderling en met de overheid gestalte te geven.

In vooral protestants-christelijke en rooms-katholieke kringen bestond al voor de ‘crisisjaren’ dertig de behoefte om een inbreng en eigen verantwoordelijkheid te hebben in de organisatie van de economie. Dit is terug te voeren tot de verzuiling en emancipatie van verschillende bevolkingsgroepen in de tweede helft van de 19e eeuw. De verschillende maatschappelijke stromingen kenden elk een eigen motivering voor de ontwikkeling van publieke bedrijfslichamen: soevereiniteit in eigen kring (protestants-christelijk), subsidiariteit (rooms-katholiek) en functionele decentralisatie (liberale en sociaaldemocratische organisaties). Bijzondere redenen voor de ontwikkeling van de PBO in de landbouw waren de kleinschalige organisatie van de sector en de bestendiging van de bestaande samenwerking tussen de publieke en private organisaties.

Voor de landbouw en voedselvoorziening gold als extra reden en motivering het (nationaal) landbouwbeleid. Dat beleid kreeg vooral in de crisisjaren vorm met markt- en prijsregelgeving voor verschillende producten. Via bedrijf- en productschappen kon de agrarische sector invloed uitoefenen op de voorbereiding en ook op het (mede)uitvoeren van het overheidsbeleid. Voor de uitvoering van het beleid maakten de schappen gebruik van hun verordenende bevoegdheid. Via private organisaties, die zijn gebaseerd op het vrijwillige lidmaatschap van bedrijven en personen in de sector, zou dat niet kunnen. Bij het ontstaan van de EU en de vormgeving van het Europese landbouwbeleid, vooral in de vorm van marktordeningen per product in de jaren 1960, werden de functies van de schappen uitgebreid en kregen deze medebewindstaken van de rijksoverheid (Silvis et al., 2006).

Deze medebewindstaken worden gefinancierd door de Rijksoverheid en/of Europese overheid. Naast de medebewindstaken bestaan de taken van bedrijfslichamen uit autonome taken. Daarbij gaat het om daden van vrij bestuur, met of zonder toepassing van verordeningen. Door middel van verordeningen kunnen regels worden ‘opgelegd’ aan de bedrijven in de sector, inclusief de mogelijkheid van handhaving en het opleggen van sancties. Door verordeningen wordt ook de financiering van de autonome taken van de PBO geregeld. Het spreekt voor zich dat deze heffingen op grote weerstand kunnen stuiten. Met het verdwijnen van het Landbouwschap als bedrijfschap voor de landbouw in de tweede helft van de jaren 1990, is een aantal taken van dit schap overgegaan naar de verschillende productschappen, zoals die voor Tuinbouw, Akkerbouw, Diervoeder, Zuivel, en Vee en Vlees.

De schappen bestrijken voornamelijk het gebied van de landbouw, voedselvoorziening en detailhandel. Buiten de agrarische sector zijn er vrijwel geen bedrijfslichamen opgericht. In bijvoorbeeld de chemische industrie en de transportsector zijn ze niet van de grond gekomen. In deze bedrijfstakken ontbraken de redenen die leidden tot het ontstaan van de schappen in de landbouw en voedselvoorziening.

1.2 Productie, verbruik en prijzen

1.2.1 Agrarische productie

Op wereldschaal waren er in 2012 geen grote wijzigingen in het niveau van de plantaardige productie. Tegenover de daling van de tarweproductie met ruim 5%, stond een groei van de oliezadenoogst met bijna 5% en een lichte verdere groei van de suikerproductie (tabel 1.4).

Tabel1.4.png

De vleesproductie nam over de gehele linie licht toe in 2012. Opnieuw werd de trend van de groeiende pluimveevleesproductie bevestigd. Het zal dan ook niet lang duren voordat de koppositie van varkensvlees wordt overgenomen (tabel 1.5).

Tabel1.5.png

1.2.2 Marktvooruitzichten

Al sinds de prijspiek van 2008 geven de jaarlijkse vooruitzichten van OECD-FAO aan dat de prijzen voor landbouwproducten op de middellange termijn hoger zullen zijn dan voordien het geval was. Ook in de editie van 2013 wordt deze boodschap afgegeven (OECD-FAO, 2013). Ondanks het zwakke en voorzichtige herstel van de afgelopen jaren in veel ontwikkelde landen, gaat de OECD-FAO uit van een economische groei van net iets meer dan 2% per jaar op de middellange termijn. De groei zal in ontwikkelingslanden en opkomende economieën overigens groter zijn dan elders, en samen met de snelle bevolkingsgroei zal dit leiden tot een stevige groei van de vraag naar voedsel in die landen in de komende jaren. De rol van China wordt daarin steeds groter, doordat de fenomenale economische groei van de afgelopen 30 jaar zich zal voortzetten. Cruciaal in de projecties is in hoeverre China’s voedselproductie gelijke tred kan houden met het groeiende binnenlandse verbruik. Over het algemeen zal dat volgens OECD-FAO niet het geval zijn, waardoor China’s importbehoefte van tarwe, mais, oliezaden, vlees en melkpoeder stijgt. Ook worden hogere energieprijzen verwacht. Hierdoor stijgen de productiekosten in de landbouw en wordt de productie van biobrandstoffen aangemoedigd. Samen met de economische groei in de ontwikkelingslanden leiden die ontwikkelingen de komende tien jaar tot hogere landbouwprijzen ten opzichte van het gemiddelde niveau in het eerste decennium van deze eeuw. Overigens blijven de geprojecteerde, oplopende prijzen tot aan 2022 beneden het gemiddelde niveau van de jaren 2010-2013, toen ze vooral in 2011 en 2012 hoog waren.

Voor de middellange termijn laten de OECD-FAO-projecties zien dat de groeiende vraag naar bio-ethanol en -diesel de productie van mais, suiker en oliezaden verder stimuleert en dat de prijsverhouding tussen tarwe en mais zich in het voordeel van laatst genoemd gewas ontwikkelt. Ook in ontwikkelingslanden neemt de vraag naar voergranen sterk toe, vanwege de stijgende voerbehoefte van de veehouderij. Als gevolg hiervan zal de prijs van veevoer relatief hoog blijven.

De vraag naar zuivel in ontwikkelingslanden zal verder toenemen, waardoor de melkproductie in bijvoorbeeld India, China, Rusland en Pakistan (alle vier nu al grote melkproducenten) een sterke groei zal doormaken. OECD-FAO voorziet een gematigde groei van de melkproductie in de EU, nadat de melkquotering in 2015 wordt afgeschaft. Verwacht wordt dat de toename in veel landen groter zal zijn (figuur 1.1) Volgens deze projecties zal in 2022 niet meer de EU, maar India de grootste melkproducent zijn.

7103.png

Ook de groei van de vleesconsumptie doet zich vooral voor in ontwikkelingslanden, waar veel meer pluimveevlees gegeten en geproduceerd gaat worden. De hogere voergraanprijzen en toenemende waterschaarste dempen echter de aanbodreactie op de stijgende vleesprijzen. Wil de sector aan de groeiende vraag naar vlees kunnen voldoen, dan zijn volgens de OECD-FAO forse investeringen nodig in verbeterde genetica, diergezondheid en voerconversie-technologie.

Tegenvallende oogsten vanwege droogte in de VS, Rusland en Australië (alle drie grote graanproducenten) en juist natte periodes in Brazilië met grote gevolgen voor de suikeroogst, zorgden voor relatief hoge prijzen in de afgelopen twee jaar. Voor 2013 wijzen de oogstvooruitzichten op een herstel van de graan- en oliezadenproductie en dus lagere prijzen.

Internationale acties tegen prijsvolatiliteit

De grote prijsfluctuaties in de afgelopen jaren hebben geleid tot verschillende initiatieven van de Groep van 19 rijkste landen plus de EU (G20). Nadat de G20-bijeenkomst van 2010 in Seoul voedselzekerheid als een van de belangrijke thema’s had aangemerkt, maakte Frankrijk mondiale voedselzekerheid en regulering van grondstoffen het thema van zijn voorzitterschap in 2011. In dit kader werd in Parijs een bijeenkomst van G20 landbouwministers georganiseerd. Hieruit resulteerde een actieplan om (i) ketens tegen prijs- en aanbodschokken te versterken, (ii) de internationale voedselhulpinkoop te verbeteren en (iii) instrumenten voor risicobeheer te ontwikkelen. De G20-leden werden het echter niet eens over alle voorstellen die Frankrijk naar voren bracht. Zo werd er geen consensus bereikt over beleid rondom biobrandstoffen, het al dan niet hanteren van een exportverbod om binnenlandse prijzen te beteugelen, of regulering van financiële markten om speculatie op termijnmarkten te beperken. Wel werd men het eens over de volgende acties:

• Een internationaal onderzoeksinitiatief voor tarweverbetering (IRIWI) om zowel privaat als publiek tarweonderzoek in de belangrijkste tarweproducerende landen te coördineren;

• Het Mondiale Agrarische Geo-Monitoring Initiatief (GAGI), om oogstvoorspellingen te verbeteren;

• Agrarische Markt Informatie Systemen (AMIS), om een early warning-systeem te ontwikkelen dat het ontstaan van voedselcrises beter kan voorspellen. AMIS bestaat uit een raamwerk dat op landenniveau data monitort over productie, verbruik, prijzen, handel en voorraden.

Verder is er in de FAO een Rapid Response Forum gecreëerd waarin leden van de G20 zitting hebben. Het forum pakt de signalen uit AMIS op en bespreekt welke stappen men moet nemen om een voedselcrisis te voorkomen. In april 2012 kwam het Forum voor het eerst bij elkaar in Mexico City. Toen de prijzen in de tweede helft van 2012 sterk stegen besloot het forum niet bij elkaar te komen, omdat de marktwerking als adequaat werd beoordeeld.

1.2.3 Ondervoeding en landhonger

De millenniumdoelstellingen van de Verenigde Naties zijn gericht op het uitbannen van wereldwijde armoede. Voor het bereiken van deze doelstellingen, zijn concrete doelen geformuleerd. Het uitbannen van extreme armoede en honger is de eerste doelstelling. Een van de onderliggende concrete doelen is een halvering tussen 1990 en 2015 van het aantal mensen dat honger lijdt, naast een halvering in dezelfde periode van het aantal mensen dat leeft van minder dan 1 dollar per dag en het streven naar aanvaardbaar werk voor alle mensen in 2015.

Toen de voedselprijzen in 2008 omhoog schoten, werd al snel gesproken over een mondiale voedselcrisis (of “global food crisis”). Enkele studies becijferden dat als gevolg van de hoge voedselprijzen het aantal mensen met honger in de wereld sterk is toegenomen (Shapouri et al., 2009). Hoewel de afname is afgezwakt, daalt het aantal ondervoede mensen in de wereld over een langere termijn, zowel in relatieve als in absolute termen (figuur 1.2). Dit is vooral te danken aan de groei van de koopkracht. In Zuid-Azië, waar absoluut gezien het grootste aantal ondervoede mensen leeft, is het inkomen per hoofd van de bevolking het hardst gestegen.

7118.png

Landacquisitie voor voedsel en biobrandstoffen

Landen die niet zelfvoorzienend zijn in voedsel zoeken manieren om hun voedselvoorziening veilig te stellen. Ter illustratie: in China leeft 20% van de wereldbevolking, maar het land beschikt slechts over 8% van het mondiale landbouwareaal. Naast handelsverdragen is investeren in landbouwgrond elders een manier om het risico van voedseltekorten te beperken. Relatief veel landacquisitie vindt plaats in Afrika en Midden- en Zuid-Amerika, veelal in de vorm van langdurige pacht. In de betreffende gebieden kan de productie per hectare landbouwgrond nog flink omhoog.

Een veelomvattend onderzoek van landinvesteringen is de LAND-matrix, een online gepubliceerde database van grootschalige landacquisities (Anseeuw et al., 2012). De verzamelde data laten zien dat in 2009 sprake was van een piek in de grondverwerving (in hectares). De grondverwerving is daarna wel doorgegaan, maar minder omvangrijk. Als mogelijke redenen hiervoor worden genoemd de lagere wereldmarktprijzen, de schuldencrisis en een nieuw inzicht in de risico’s van de investeringen.

Arme landen in Afrika zijn het belangrijkste doelwit van de investeringen, de investeerders zijn hoofdzakelijk afkomstig uit China en olierijke landen in het Midden-Oosten. De grote landdeals zijn vooral bedoeld voor de verbouw van flexgewassen zoals soja, suikerriet en oliepalm; deze gewassen zijn zowel geschikt voor voedsel als voor biobrandstof. De database laat zien dat grootschalige landacquisitie ook samengaat met de opkomst van jatropha, een oliegewas dat voor biodiesel wordt gebruikt. Volgens het genoemde rapport concurreren investeerders vaak met lokale producenten.

1.3 Handel en handelsbeleid

1.3.1 Ontwikkelingen in de wereldhandel

Een opvallende ontwikkeling in de agrarische wereldhandel is het groeiende aandeel van Azië (figuur 1.3). In het afgelopen decennium nam het aandeel van Azië in de import toe van 34% tot 38% en in de export van 21% tot 28%. Daar staat een afnemend aandeel van de Noord-Amerikaanse vrijhandelsassociatie NAFTA tegenover, waarvan het aandeel in de import daalde van 24% naar 20% en in de export van 29% naar 22%. Ook het aandeel van de EU is afgenomen, maar in veel kleinere mate. Latijns-Amerika heeft het grootste exportsaldo van de onderscheiden regio’s. Overigens is de hogere waarde van de agrarische wereldhandel vooral te danken aan het prijsniveau in 2010 en 2011.

7127.png

Stabiele samenstelling agrarische handel van de EU

De agrarische handel van de EU-27 met derde landen bedraagt ongeveer een kwart van de totale agrarische handel van de EU. In 2011 importeerden de 27 EU-lidstaten samen voor ruim 105 mrd. euro aan agrarische producten van landen buiten de EU. De waarde van de export bedroeg bijna 93 mrd. euro, zodat het saldo van de agrarische extrahandel zo’n -13 mrd. euro was. Tabel 1.6 toont voor de import en export de belangrijkste productgroepen. Aan de importkant gaat het onder meer om vis, fruit,

Tabel1.6.png

noten, koffie, thee, oliehoudende zaden en oliën en vetten. Aan de uitvoerkant nemen dranken een vooraanstaande positie in, met bijna 22% van de totale handel. Daarnaast exporteert de EU vooral zuivel, vlees, graan- en voedselbereidingen en granen. De samenstelling van de import en export is in het afgelopen decennium nauwelijks gewijzigd.

Agrarische handel van Nederland verder gegroeid

De Nederlandse agrarische handel is in 2012, net als in 2011, opnieuw gegroeid. Zowel de totale invoerwaarde als de totale uitvoerwaarde van agrarische producten steeg, en wel met respectievelijk 5,7% en 4,4%. De totale invoer kwam daarmee op 51,3 mrd. euro. De totale uitvoer kwam op 76,2 mrd. euro. Het agrarische handelsoverschot nam in 2012 met 0,5 miljard euro (2%) toe.

Het saldo op de Nederlandse agrarische handelsbalans wordt geheel gerealiseerd in de handel met EU-lidstaten. Zowel bij invoer als bij uitvoer is Duitsland de belangrijkste handelspartner. Van de Nederlandse agrarische export gaat 26% naar Duitsland, terwijl van de agrarische import 19% uit Duitsland komt. Bij de export naar Duitsland gaat het vooral om groenten en fruit, sierteelt, zuivel, eieren en vlees. De belangrijkste producten bij de invoer uit Duitsland zijn zuivel, vlees, granen en graanbereidingen. Bij de zuivelinvoer gaat het met name om onverwerkte melk, wei en mager melkpoeder. Deze producten worden gebruikt als grondstof in de voedings- en genotsmiddelenindustrie. Naast Duitsland zijn vooral België, Frankrijk en het Verenigd Koninkrijk belangrijke partners in de agrarische handel. De 27 landen van de Europese Unie hebben samen een aandeel van ruim 80% in de Nederlandse agrarische export en ruim 60% in de agrarische import van Nederland.

Het saldo van exportwaarde minus importwaarde van de handel in agrarische producten met derde landen is negatief. De importen uit derde landen bestaan uit oliezaden, veevoedergrondstoffen, (tropisch) fruit, koffie- en cacaobonen. Bij de export naar derde landen gaat het vooral om bewerkte producten zoals zuivel, dranken, koffie, thee, cacao(producten) en sierteeltproducten (figuur 1.4).

Figuur1.4.png

1.3.2 WTO-onderhandelingen

De WTO Doha-ronde - gestart in 2001 - is nog steeds niet afgerond. Er zijn signalen om minder strikt vast te houden aan de single undertaking, die inhoudt dat niets is overeengekomen totdat men het over alles eens is. Door de nieuwe benadering komt er mogelijk wat schot in de onderhandelingen en kan een voorlopig akkoord worden afgesloten op punten waarover al consensus is, of waar die relatief gemakkelijk lijkt te kunnen worden bereikt. Kandidaten daarvoor in het landbouwdossier zijn de exportrestituties van de EU en de gesubsidieerde exportkredieten van de VS. De Ministerial Conference in december 2013 in Bali zou een gelegenheid kunnen zijn om dergelijke resultaten van de lopende ronde te bekrachtigen. In de aanloop naar Bali zijn er echter nog genoeg hete hangijzers die het succes ervan kunnen bederven.

Zo hebben ontwikkelingslanden blijvende bezwaren tegen het Amerikaanse katoenbeleid. Ook zullen de nog niet ingevulde specificaties van het landbouwconceptakkoord van 2008 (vierde revisie) verder moeten worden uitgewerkt. Verder moet nog overeenstemming worden bereikt over de ‘gevoelige producten’ (die minder tariefreductie opgelegd krijgen) en de omvang van tarief-vrije importquota (TRQ): de relatie tussen beide is dat bij een groter aantal ‘gevoelige producten’ men een ruimere TRQ dient aan te bieden. En dan moet men het nog eens worden over bijzondere noodmaatregelen (special safeguard mechanism). Heikel punt hierbij is niet dat een ontwikkelingsland zijn invoertarieven mag verhogen als de invoer op korte termijn heel snel toeneemt, maar dat de kans bestaat dat het beschermende tarief hoger wordt dan bij de start van de Doha-ronde. Dat 2001- niveau wordt door veel WTO-leden als een belangrijk referentiepunt gezien, omdat het de uitkomst is van de afspraken van de Uruguay-ronde.

Wat willen ontwikkelingslanden (nog meer)?

Daarnaast heeft de G-33 - een groep ontwikkelingslanden - een voorstel ingebracht waarmee overheidsuitgaven voor aankopen van voedselvoorraden ten behoeve van voedselzekerheid gaan behoren tot de groene box, dat wil zeggen steun aan de landbouwsector die volgens de WTO-regels is toegestaan en niet hoeft worden afgebouwd. Dit voorstel ligt zeer gevoelig. Als overheden onder het mom van het veiligstellen van voedselzekerheid in eigen land graan opkopen tegen prijzen die niet marktconform zijn, kunnen marktverstoring en protectionisme op de loer liggen. Ook wordt er met dit voorstel afgeweken van de criteria voor de steun in de groene box, die niet gekoppeld mag zijn aan producten en niet handelsverstorend mag zijn.

Tegelijkertijd is er ook het besef dat vooral arme boeren (en burgers) sterke negatieve gevolgen zullen ondervinden van schommelende prijzen; voorraadvorming zou fluctuaties in prijzen kunnen dempen en beschikbaarheid van belangrijke voedselgewassen kunnen verbreden. Vooralsnog spitst de discussie over het voorstel zich toe op de technische details van de wijze waarop zo’n instrument zou kunnen werken en hoe het ‘food stocks security’ voorstel zou kunnen passen in de huidige groene box afspraken. Al met al wordt erkend dat volledig vrije marktwerking toch ook haar bezwaren heeft.

1.3.3 Bilaterale afspraken

Omdat de afronding van de WTO Doha-ronde op zich laat wachten, hebben veel landen ingezet op bilaterale afspraken over verbeterde markttoegang. Ook de EU heeft diverse preferentiële handelsakkoorden afgesloten, onder andere met Centraal Amerikaanse landen, met Peru en Columbia, Singapore en Zuid-Korea (EC, 2013). Onderhandelingen met Canada zijn bijna afgerond. De EU wil graag de handelsrelaties met Zuidoost-Azië verstevigen, vanwege de sterke economische groei in die regio en de omvang van de markt. Lopende onderhandelingen met India, Maleisië en Vietnam, en op korte termijn startende besprekingen met Thailand, illustreren dit. Daarnaast streeft de EU ook naar hechtere banden met haar buren. Besprekingen zijn gaande over zogenaamde ‘deep and comprehensive free trade agreements’ (DCFTA’s) met een reeks voormalige Sovjetrepublieken (behalve Rusland en Wit-Rusland), en met landen rond de Middellandse Zee (EuroMed). Kenmerk van DCFTA’s is dat er naast afspraken over importtariefreducties, ook wordt overeengekomen dat de partners de handelsgerelateerde wetgeving van de EU overnemen, in casu de regels en standaarden op het gebied van voedselveiligheid en kwaliteit die in het acquis communautaire staan vermeld. Dit zal in de meeste gevallen aanzienlijke investeringen en institutionele hervormingen in de partnerlanden betekenen, maar, zoals Bezlepkhina et al. (2013) voor Oekraïne laten zien, op termijn economische voordelen met zich meebrengen waarvan ook de EU-lidstaten zullen profiteren.

EU start bilaterale besprekingen met de VS over vrijere handel

Voorbereidingen zijn gaande over de start van onderhandelingen voor een Transatlantic Trade and Investment Partnership tussen de EU en de VS. Die start zou in de zomer van 2013 kunnen plaatsvinden. De timing van de start van de onderhandelingen moet worden gezien in het licht van de economische crisis. Aan beide zijden van de oceaan wordt gezocht naar groeimogelijkheden. Daarbij leeft ook de gedachte dat knelpunten, bijvoorbeeld op het landbouwdossier, bij dit economisch tij gemakkelijker op te lossen zouden zijn. De verwachting van EU Commissaris voor handel De Gucht is dat er in november 2014 een akkoord zou kunnen liggen (Bridges Weekly, 2013).

Tussen de EU en de VS bestaat de grootste bilaterale handelsrelatie in de wereld: de EU exporteert 260 miljard euro naar de VS en importeert 184 miljard euro. Beide economieën samen zijn goed voor bijna de helft van het wereld-BBP. Een studie van CEPR (2013) berekent dat de potentiële (algemeen economische) voordelen van een akkoord kunnen oplopen tot vele miljarden euro’s voor zowel de EU als voor de VS. De inkomenseffecten worden ontleend aan de groei van de onderlinge handel. Voor de Europese landbouw en voedselverwerkende industrie zijn de effecten volgens de studie ook positief, resulterend in een exportgroei van respectievelijk 5% en 10%. Voor de Nederlandse agrosector zouden met name de zuivel-, dranken- en tabakssector voordelen hebben bij het wegnemen van handelsbelemmeringen, terwijl de vleessector meer concurrentie zal ondervinden (Ecorys, 2012).

Literatuur

Anseeuw, W., M. Boche, T. Breu, M. Giger, J. Lay, P. Messerli and K. Nolte (2012). Transnational Land Deals for Agriculture in the Global South. Analytical Report based on the Land Matrix Database. (Bern/Montpellier/Hamburg: CDE/CIRAD/GIGA).

Bezlepkhina, I., S. van Berkum and M.L.Rau (2013). Prospects for Ukraine agri-food development. Implications for Dutch trade relations. Rapport, te verschijnen, LEI Wageningen UR, Den Haag

Bridges Weekly (2013), vol. 17, issues 9, 13 March, ‘Preparations Underway for Launching Trans-Atlantic Trade Talks’, pp. 7-8.

CEPR (2013). Reducing Transatlantic barriers to trade and investment. An economic assessment. Final project report, March 2013. Prepared for the European Commission, under implementing Framework contract Trade 10/A2/A16.

CPB (Centraal Plan Bureau) (2013). Centraal Economisch Plan 2013. Den Haag

Dorp, J.P. van, 2009. Publiekrechtelijke bedrijfsorganisatie bibliografie 1950-2009. SER, Den Haag

EC (2012). Goed leven binnen de grenzen van onze planeet. Voorstel voor een nieuw algemeen milieuactieprogramma voor de Europese Unie. Mededeling van de commissie aan het europees parlement, de raad, het Europees economisch en sociaal comité en het comité van de regio’s. COM (2012) 710 final. Brussel

EC (2013). http://ec.europa.eu/trade/creating-opportunities/bilateral-relations

Ecorys (2012). Study on ‘EU-US High Level Working Group’. Final report October 2012. Rotterdam

FAO (2012). Food Security Indicators. In The State of Food Insecurity in the World 2012, (Rome: FAO).

Hiskes, W. (2009). Wet op de bedrijfsorganisatie. Kluwer, Deventer

IMF (2013). World Economic Outlook (update April 2013). <www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2013/01/>

OECD-FAO (2013). Agricultural outlook 2013-2022. OECD-FAO, Parijs/Rome

Rutte, M. en D. Samsom (2012). Bruggen slaan. Regeerakkoord VVD – PvdA, 29 oktober 2012

Shapouri, S., S. Rosen, B. Meade and F. Gale (2009). Food security assessment, 2008-09. 58 pp.

Silvis, H.J., C.J.A.M. de Bont, A.J. de Kleijn en P. Berkhout (2006). Productschappen in de agrarische sector: Een verkenning met het oog op de mededinging. Nota LEI (project 20610)

Venema, G.S.,H.B. van der Veen, R.A. Jongeneel, J.H. Jager, H.J. Silvis, W. Verhoeven,T. Kwaak (2013). Financiële gevolgen Regeerakkoord en Meerjarig Financieel Kader van de EU voor de land- en tuinbouw; Een vergelijking met andere mkb-sectoren. Nota 13-021, LEI, Wageningen UR, Den Haag